Di sản truyền thống và thách thức thị trường

Tại lễ khai mạc Hội chợ Làng nghề Việt Nam lần thứ 22 năm 2026, câu chuyện bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa làng nghề đã thu hút sự quan tâm lớn. Làng nghề từ lâu đã trở thành một phần thân thuộc trong đời sống người Việt. Bằng đôi bàn tay khéo léo cùng sự kiên nhẫn được truyền qua nhiều thế hệ, người dân đã biến những nguyên liệu mộc mạc như đất, tre, gỗ, sợi thành các sản phẩm hữu ích và tinh tế. Nhìn vào một sản phẩm gốm sứ tinh xảo, người ta có thể hình dung dáng vẻ người thợ cần mẫn tạo hình từng đường nét trước khi đưa sản phẩm vào lò nung. Ngắm tấm lụa mềm mại, chúng ta càng thêm trân trọng công phu của nghề dệt. Ngay cả một chiếc giỏ mây tre đan cũng đòi hỏi sự tỉ mỉ trong khâu lựa chọn nguyên liệu, xử lý chống ẩm và đan kết.

Những giá trị tinh hoa ấy xứng đáng được thị trường ghi nhận và trân trọng. Tuy nhiên, hoạt động sản xuất tại nhiều địa phương hiện nay vẫn còn không ít hạn chế cần sớm tháo gỡ. Nhiều cơ sở làng nghề vẫn duy trì phương thức sản xuất nhỏ lẻ, chưa bắt kịp sự thay đổi trong nhu cầu của thị trường hiện đại, trong khi việc tiếp cận các kênh phân phối lớn còn gặp nhiều rào cản. Đáng chú ý, người tiêu dùng ngày nay không còn chỉ lựa chọn sản phẩm dựa trên hình thức mà ngày càng quan tâm đến chất lượng thực tế, công năng sử dụng, nguồn gốc xuất xứ và trách nhiệm bảo vệ môi trường. Trao đổi về vấn đề này, ông Nguyễn Minh Tiến, Giám đốc Trung tâm Xúc tiến thương mại Nông nghiệp, thẳng thắn nhìn nhận: "Sản phẩm có thể giữ được kỹ thuật truyền thống nhưng nếu mẫu mã, công năng, bao bì, thông tin sản phẩm và phương thức tiếp cận khách hàng không thay đổi, khả năng mở rộng thị trường sẽ hạn chế".

Vì vậy, gìn giữ bản sắc truyền thống cần song hành với tinh thần cải tiến không ngừng. Đổi mới sản phẩm không nhất thiết phải bắt đầu từ những thay đổi lớn mà có thể xuất phát từ những chi tiết nhỏ nhất. Chẳng hạn, với các sản phẩm mây tre đan, việc điều chỉnh kích thước cho phù hợp với không gian sống, xử lý nguyên liệu kỹ lưỡng để hạn chế ẩm mốc, bổ sung nhãn hướng dẫn bảo quản và thiết kế bao bì thuận tiện cho vận chuyển đều có thể tạo nên sự khác biệt. Những điều chỉnh thiết thực này chính là bước đệm quan trọng giúp nghề thủ công truyền thống thích ứng linh hoạt với nhịp sống đương đại, đồng thời nâng cao khả năng đáp ứng nhu cầu của người tiêu dùng.

Kiên định gìn giữ bản sắc văn hóa là điều kiện cần, nhưng để làng nghề phát triển trong đời sống hiện đại, sản phẩm phải có sức cạnh tranh trên thị trường. Quan trọng hơn, người thợ thủ công cần có khả năng tạo ra nguồn thu nhập ổn định từ chính nghề nghiệp mà mình theo đuổi. Đây mới là nền tảng bền vững để nuôi dưỡng niềm đam mê, truyền nghề cho các thế hệ mai sau và giúp làng nghề không bị mai một trước sức ép của cơ chế thị trường. Cùng chung quan điểm, họa sĩ kiêm chuyên gia thủ công mỹ nghệ Vũ Hy Thiều nhấn mạnh: "Bảo tồn nghề không chỉ là giữ lại kỹ thuật hay hình thức sản phẩm. Một sản phẩm thủ công muốn tồn tại lâu dài vẫn phải đáp ứng nhu cầu sử dụng, có thiết kế phù hợp, giá bán và thị trường rõ ràng. Giữ bản sắc là điều kiện cần, nhưng để nghề có thể tiếp tục sống trong đời sống hiện đại, sản phẩm phải có khả năng cạnh tranh và người làm nghề phải có thu nhập từ chính nghề của mình."

Sức bật công nghệ và liên kết du lịch

Để sản phẩm làng nghề vươn xa, các cơ sở sản xuất cần thay đổi tư duy tiếp cận thị trường, chủ động tận dụng các nền tảng công nghệ số. Trong khuôn khổ sự kiện, Ban Tổ chức đã chú trọng kết nối các cơ sở sản xuất truyền thống với hệ thống doanh nghiệp phân phối lớn, các chuỗi siêu thị và sàn thương mại điện tử. Đáng chú ý, hoạt động xúc tiến thương mại được kết hợp giữa trưng bày trực tiếp với các phiên livestream bán hàng trên TikTok Shop, đồng thời ứng dụng mã QR để cung cấp thông tin chi tiết về sản phẩm, cơ sở sản xuất và nguồn gốc xuất xứ.

Qua đó, người tiêu dùng có thêm cơ sở tìm hiểu, đánh giá và lựa chọn sản phẩm. Tuy nhiên, dù công nghệ có hỗ trợ đắc lực đến đâu, để giữ chân khách hàng và xây dựng mối quan hệ lâu dài, các cơ sở sản xuất vẫn phải đặt uy tín lên hàng đầu. Hiệu quả xúc tiến thương mại không chỉ nằm ở mức độ quảng bá hay số lượng sản phẩm được giới thiệu mà còn được thể hiện qua những mối liên kết hợp tác được duy trì sau sự kiện, các đơn hàng thực tế được ký kết và khả năng hợp tác bền vững giữa nhà sản xuất với đối tác phân phối.

Trao đổi về vấn đề này, ông Nguyễn Minh Tiến nhận định: "Công nghệ chỉ thực sự phát huy giá trị khi gắn với những yêu cầu cụ thể của thị trường. Một video trình diễn nghề có thể giúp khách hàng hiểu vì sao sản phẩm cần nhiều thời gian để hoàn thành. Mã QR có thể cung cấp thêm thông tin về nghệ nhân, hướng dẫn sử dụng và địa chỉ liên hệ. Tuy nhiên, để khách hàng tiếp tục đặt mua, cơ sở sản xuất vẫn phải bảo đảm chất lượng, giao hàng đúng hẹn và chăm sóc khách hàng chu đáo. Hiệu quả xúc tiến thương mại cần được nhìn vào những kết nối được duy trì sau hội chợ và những đơn hàng, quan hệ hợp tác thực tế được hình thành. Điều này đặt hoạt động xúc tiến vào một yêu cầu khác với việc chỉ tổ chức trưng bày, giới thiệu sản phẩm".

Không dừng lại ở hoạt động thương mại đơn thuần, tư duy phát triển kinh tế nông thôn hiện nay còn mở ra hướng đi đầy tiềm năng thông qua việc gắn kết sản phẩm làng nghề với du lịch sinh thái và trải nghiệm văn hóa. Sự kết hợp này tạo điều kiện để du khách trực tiếp chứng kiến quá trình lao động của người thợ, đồng thời cảm nhận sâu sắc hơn những giá trị văn hóa bản địa của mỗi vùng quê. Các không gian giới thiệu văn hóa như “Ngôi nhà chung”, cùng những mô hình du lịch tiêu biểu như du lịch văn hóa dân tộc Tày tại Bản làng Thái Hải hay các làng nghề lụa đũi Nam Cao, góp phần tạo sức hút đối với du khách. Chia sẻ về góc nhìn chiến lược này, ông Nguyễn Minh Tiến phân tích: "Nếu hội chợ đưa sản phẩm đến với người tiêu dùng thì du lịch đưa du khách đến với nơi sản phẩm được làm ra, với người thợ và đời sống văn hóa của mỗi vùng quê. Hai hoạt động có thể bổ trợ cho nhau, tạo thêm nguồn thu cho cộng đồng".