Gần 60 năm chờ một người trở về

Câu chuyện liệt sĩ Huỳnh Văn Quên và người vợ chờ đợi ông suốt 58 năm là một minh chứng ý nghĩa cho Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ.

Ngày 6/7/2026, thông tin về hài cốt cùng những di vật ghi tên Huỳnh Văn Quên phát hiện tại Công viên Lê Thị Riêng, TPHCM được đăng tải trên báo chí. Đọc được thông tin, gia đình ông Huỳnh Văn Mười ở xã Vàm Cỏ, tỉnh Tây Ninh nhận ra nhiều chi tiết trùng khớp với người anh đã mất liên lạc từ năm 1968 và trình báo chính quyền địa phương.

Ông Quên là anh cả trong gia đình 11 người con, nhập ngũ năm 1966 và mất liên lạc với gia đình trong năm 1968. Theo hồ sơ, ông thuộc đơn vị Quân Giải phóng miền Nam và hy sinh trong cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Xuân Mậu Thân 1968.

Phía sau hành trình xác minh ấy còn có câu chuyện của bà Nguyễn Thị Lệ, người đã có lời hứa hôn với ông Quên trước ngày ông ra trận.

Gần 60 năm, bà Lệ vẫn giữ mối quan hệ với gia đình ông Quên, tham gia các dịp giỗ chạp, chăm sóc cha mẹ ông khi còn sống và được các em ông xem như chị dâu trong gia đình.

Đến tháng 7/2026, sau quá trình xác minh, cơ quan chức năng xác định hài cốt được tìm thấy là liệt sĩ Huỳnh Văn Quên. Ngày 18/7, Sở Nội vụ tỉnh Tây Ninh ban hành quyết định công nhận bà Nguyễn Thị Lệ là vợ liệt sĩ Huỳnh Văn Quên.

“Từ nay tui là vợ ông ấy thật rồi...”, bà Lệ nói.

Một danh tính được xác định đã khép lại 58 năm chờ đợi của một gia đình. Nhưng với hàng nghìn gia đình khác, hành trình tìm kiếm người thân vẫn đang tiếp tục.

Khi từng manh mối được nối lại

Việc tìm thấy hài cốt liệt sĩ Huỳnh Văn Quên tại Công viên Lê Thị Riêng cho thấy tìm kiếm sau chiến tranh không chỉ là câu chuyện khảo sát, khai quật. Mỗi địa điểm, hiện vật và thông tin được lưu giữ đều có thể trở thành một mắt xích trong quá trình xác minh.

Khu vực Công viên Lê Thị Riêng từng gắn với các trận đánh trong cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Xuân Mậu Thân 1968. Sau nhiều thập kỷ, địa hình đã thay đổi đáng kể. Vì vậy, việc xác định vị trí và tổ chức tìm kiếm phải dựa trên nhiều nguồn thông tin.

Hồ sơ lịch sử, tài liệu quân sự, bản đồ, ảnh tư liệu, lời kể của nhân chứng và thông tin do người dân cung cấp được kết hợp để từng bước khoanh vùng. Khi hài cốt được phát hiện, di vật đi kèm tiếp tục trở thành nguồn thông tin phục vụ xác minh.

Tính từ ngày 23/6 đến hết ngày 28/8, tổng số hài cốt liệt sĩ được phát hiện, quy tập tại Công viên Lê Thị Riêng đã lên 510 hài cốt liệt sĩ, trong đó hơn 250 bộ có di vật.

Trường hợp liệt sĩ Huỳnh Văn Quên là ví dụ rõ về giá trị của những dấu tích còn lại. Một tờ quyết định điều động còn đọc được thông tin đã giúp cơ quan chức năng bước đầu xác định trường hợp này, mở ra quá trình tìm kiếm thân nhân và đối chiếu hồ sơ.

Thực tế đó cho thấy, với những trường hợp không thể xác định chỉ bằng ADN, phương pháp thực chứng dựa trên việc tổng hợp, đối chiếu hồ sơ, nhân chứng, di vật và các nguồn thông tin khác vẫn giữ vai trò quan trọng.

Hơn 2.000 hài cốt liệt sĩ được tìm kiếm, quy tập

Ngày 2/4/2026, tại Thành cổ Quảng Trị, Bí thư Trung ương Đảng, Phó Thủ tướng Phạm Thị Thanh Trà, Trưởng Ban Chỉ đạo quốc gia về tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ đã phát động “Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh thực hiện tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ”.

Chiến dịch được tính từ ngày 15/3/2026 đến 27/7/2027, hướng tới kỷ niệm 80 năm Ngày Thương binh - Liệt sĩ.

Mục tiêu được đặt ra là tìm kiếm, quy tập khoảng 7.000 hài cốt liệt sĩ; lấy mẫu đối với khoảng 230.000 mộ liệt sĩ chưa xác định được thông tin; giám định ADN khoảng 18.000 mẫu hài cốt liệt sĩ; xây dựng, hoàn thiện cơ sở dữ liệu gene thân nhân và đẩy mạnh rà phá bom mìn, vật nổ tại các địa bàn trọng điểm.

Đến ngày 28/8, các lực lượng đã tìm kiếm, quy tập được 2.003 hài cốt liệt sĩ, trong đó 979 hài cốt được tìm thấy trong nước trong nước, 174 ở Lào và 850 tại Campuchia.

Kết quả được ghi nhận tại nhiều địa phương như tại Đồng Tháp, Đội K91 đã quy tập 42 bộ hài cốt liệt sĩ tại khu vực vườn dừa của một hộ dân ở ấp Cả Cái, xã Tân Thành. Thông tin từ người dân là một trong những nguồn giúp lực lượng chức năng xác định địa điểm tìm kiếm.

Ở các địa bàn khác, việc rà soát tiếp tục được triển khai tại những khu vực có thông tin về mộ liệt sĩ. Nguồn tin từ cựu chiến binh, nhân chứng và nhân dân được đối chiếu với hồ sơ, tài liệu lưu trữ nhằm thu hẹp phạm vi tìm kiếm.

Kết quả bước đầu cho thấy Chiến dịch đã được triển khai trên quy mô rộng, với sự tham gia của cơ quan quân sự, công an, ngành nội vụ, các cơ quan khoa học, chính quyền địa phương và nhân dân.

Từ chiến trường đến phòng xét nghiệm

Tìm thấy hài cốt mới chỉ là một bước. Xác định chính xác danh tính người đã hy sinh mới là nhiệm vụ khó khăn hơn và đòi hỏi quá trình kiểm chứng lâu dài.

Đến ngày 28/8, lực lượng chức năng đã lấy mẫu tại 164.798 mộ liệt sĩ và thu nhận 265.761 mẫu sinh phẩm thân nhân liệt sĩ phục vụ công tác giám định, xác định danh tính. Trong đó, 71.102 mẫu thân nhân liệt sĩ đã được phân tích và 66.909 mẫu được đồng bộ vào cơ sở dữ liệu.

Nguồn dữ liệu này tạo điều kiện đối chiếu giữa mẫu hài cốt chưa xác định được danh tính với mẫu sinh phẩm của thân nhân.

Cùng với đó, các cơ quan khoa học tiếp tục nghiên cứu những phương pháp giám định phù hợp với các mẫu khó. Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam đã thử nghiệm công nghệ NGS-SNP, kết hợp giải trình tự gene thế hệ mới với phân tích đa hình đơn nucleotide, mở thêm khả năng giám định đối với những mẫu hài cốt có chất lượng hạn chế.

Tuy nhiên, không phải trường hợp nào cũng có thể giải quyết bằng ADN. Sau nhiều thập kỷ, hài cốt có thể bị phân hủy, không còn đủ điều kiện để phân tích. Khi đó, hồ sơ, nhân chứng, di vật và dữ liệu lịch sử trở thành những nguồn chứng cứ quan trọng.

Bởi vậy, hướng tiếp cận của Chiến dịch là kết hợp công nghệ với các phương pháp xác minh truyền thống, tạo thành một quy trình liên tục từ tìm kiếm thực địa đến kiểm chứng danh tính.

Nghiên cứu 250 trận đánh để mở thêm hướng tìm kiếm

Một nhiệm vụ quan trọng của Chiến dịch là khai thác sâu hơn các hồ sơ chiến tranh.

Thông tin phục vụ tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hiện còn phân tán ở nhiều nguồn, chưa được chuẩn hóa và kết nối đầy đủ. Việc nghiên cứu hồ sơ các trận đánh lớn có thể giúp làm rõ địa bàn, thời gian, đơn vị tham gia, số lượng thương vong và khả năng chôn cất sau chiến đấu.

Tại cuộc làm việc ngày 13/8, Phó Thủ tướng Phạm Thị Thanh Trà yêu cầu tập trung nghiên cứu, hoàn thiện hồ sơ 250 trận đánh lớn, đồng thời khẩn trương xây dựng, làm giàu cơ sở dữ liệu về liệt sĩ, mộ liệt sĩ và nghĩa trang liệt sĩ.

Theo yêu cầu này, các tổ nghiên cứu sẽ được thành lập; quy trình tiếp nhận, trao đổi và quản lý dữ liệu được xây dựng thống nhất; các nguồn lưu trữ trong và ngoài nước tiếp tục được khai thác.

Hồ sơ trận đánh có thể cung cấp thông tin về đơn vị, thời gian và địa bàn chiến đấu. Lời kể của nhân chứng bổ sung những chi tiết mà tài liệu không còn lưu giữ; bản đồ, ảnh tư liệu hỗ trợ phục dựng địa hình. Khi hài cốt được tìm thấy, di vật và mẫu sinh phẩm lại cung cấp thêm dữ liệu để xác minh.

Việc kết nối các nguồn thông tin này có thể mở thêm hướng tìm kiếm tại những địa bàn mà dấu tích chiến tranh đã bị thời gian làm phai mờ.

Không để chậm thêm ngày nào

Thời gian đang tạo thêm áp lực đối với công tác tìm kiếm và xác định danh tính liệt sĩ. Nhân chứng chiến tranh ngày càng cao tuổi. Địa hình các chiến trường cũ liên tục thay đổi. Nhiều hồ sơ có nguy cơ xuống cấp hoặc thất lạc. Một số địa bàn còn bom mìn, vật nổ, trong khi chất lượng mẫu hài cốt tiếp tục suy giảm theo thời gian.

Rà phá bom mìn, vật nổ vì thế vừa nhằm bảo đảm an toàn cho lực lượng tìm kiếm, vừa giúp mở rộng khả năng tiếp cận những khu vực còn nghi có hài cốt liệt sĩ.

Công tác rà phá bom mìn, vật nổ cũng được đẩy mạnh tại các địa bàn trọng điểm. Đến nay, lực lượng chức năng đã rà phá 12.744,2/22.725 ha, đạt 56,08% kế hoạch; riêng vùng lõi Vị Xuyên, Tuyên Quang đã thực hiện 4.162,2/4.460 ha, đạt 93,32%.

Một kênh thông tin khác đang được duy trì là Tổng đài “Chiến dịch 500 ngày đêm”, tiếp nhận thông tin từ thân nhân, cựu chiến binh và nhân dân.

Từ ngày 15/6 đến nay, Tổng đài đã tiếp nhận khoảng 40.000 cuộc gọi, trong đó hơn 13.000 cuộc gọi từ thân nhân liệt sĩ có nhu cầu tìm kiếm phần mộ và khoảng 1.800 cuộc gọi cung cấp thông tin về nơi chôn cất liệt sĩ.

Những con số này cho thấy nguồn thông tin từ xã hội vẫn còn rất lớn. Một ký ức của người từng tham gia chiến đấu, một địa danh cũ hay một thông tin được lưu giữ trong gia đình đều có thể trở thành đầu mối cho một cuộc tìm kiếm.

Phó Thủ tướng Phạm Thị Thanh Trà yêu cầu tập trung xử lý ngay những nhiệm vụ cấp bách, “không để chậm thêm ngày nào” trong công tác tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ. Bởi thời gian càng trôi qua, nhân chứng càng ít, địa hình càng thay đổi và cơ hội phục hồi những dấu vết còn lại càng thu hẹp.

Từ một người lính trở về sau 58 năm chờ đợi đến hàng nghìn hài cốt được tìm kiếm trên những chiến trường cũ, Chiến dịch 500 ngày đêm đang mở rộng cách tiếp cận đối với nhiệm vụ sau chiến tranh.

Đó không chỉ là cuộc tìm kiếm dưới lòng đất, mà còn là quá trình phục dựng ký ức chiến tranh từ hồ sơ, nhân chứng, bản đồ, di vật; xây dựng dữ liệu về liệt sĩ và thân nhân; lấy mẫu, giám định ADN và ứng dụng những kỹ thuật khoa học mới.

Đến ngày 28/8, hơn 2.000 đã được tìm kiếm, quy tập. Tuy nhiên, đây mới là kết quả bước đầu của một hành trình còn dài, bởi phía trước vẫn còn những địa bàn chưa được khảo sát, những phần mộ chưa được lấy mẫu và những danh tính chưa được trả lại.

Trong Thư nhân dịp kỷ niệm 79 năm Ngày Thương binh - Liệt sĩ, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh ý nghĩa của Chiến dịch 500 ngày đêm là mệnh lệnh từ trái tim, là cuộc hành quân trong thời bình để tìm kiếm những người đã làm nên hòa bình, là sự tiếp nối đạo lý “Uống nước nhớ nguồn”, “Đền ơn đáp nghĩa” của dân tộc.

Với mỗi gia đình, xác định được danh tính một liệt sĩ là câu trả lời sau nhiều năm, thậm chí nhiều thập kỷ chờ đợi. Với đất nước, đó là trách nhiệm đối với những người đã hy sinh vì độc lập, tự do và thống nhất Tổ quốc.

58 năm sau ngày mất liên lạc, liệt sĩ Huỳnh Văn Quên đã trở về với tên tuổi và gia đình. Phía trước vẫn còn nhiều người lính đang chờ được gọi đúng tên. Và hành trình tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ vẫn sẽ tiếp tục để nhiều cái tên được tìm lại, thêm nhiều gia đình nhận được câu trả lời và những người đã hy sinh được trở về với quê hương.