Chuyển từ "thưởng một lần" sang hỗ trợ tài chính dài hạn

Báo cáo tổng kết 5 năm thực hiện Thông tư 01/2021/TT-BYT cho thấy, nhiều tỉnh, thành phố đã chủ động ban hành chính sách tiếp sức cho người dân, đặc biệt tại các vùng có mức sinh thấp. Thực tế tại các điểm sáng như Tây Ninh, địa phương này đã chi gần 20 tỷ đồng để khen thưởng các xã đạt tỷ lệ sinh tốt và hỗ trợ cho hơn 4.500 phụ nữ sinh đủ hai con trước 35 tuổi. Tương tự, Đồng Nai và Hải Phòng cũng đã giải ngân hàng tỷ đồng từ ngân sách để động viên các cặp vợ chồng.

Tuy nhiên, Cục Dân số (Bộ Y tế) đánh giá các chính sách hiện hành đã bộc lộ không ít hạn chế. Tại các vùng kinh tế phát triển và đô thị lớn, mức chi thưởng phổ biến chỉ dao động từ 450.000 đồng đến 1.000.000 đồng cho một phụ nữ sinh đủ hai con trước 35 tuổi. Con số này mang tính chất động viên tinh thần là chính, chưa đủ sức tác động đến quyết định sinh con trong bối cảnh áp lực tài chính và chi phí nuôi dạy trẻ ngày càng gia tăng.

Để khắc phục bất cập này và tạo sức bật thực sự cho mức sinh, dự thảo Thông tư mới đã mở rộng mạnh mẽ phạm vi và đối tượng thụ hưởng. Thay vì áp dụng một định mức cứng nhắc cho cả nước, Bộ Y tế đề xuất trao quyền chủ động cho Hội đồng nhân dân và Ủy ban nhân dân các tỉnh, thành phố. Tùy thuộc vào tiềm lực ngân sách và đặc thù xã hội tại chỗ, các địa phương có thể xây dựng gói hỗ trợ tiền mặt hoặc hiện vật cho phụ nữ mang thai, phụ nữ sinh con và nuôi con.

Đặc biệt, việc chuyển dịch từ hình thức "thưởng một lần" sang hỗ trợ tài chính định kỳ hằng tháng cho trẻ đến các mốc 12 tháng, 24 tháng hoặc 36 tháng tuổi, đi kèm chính sách hỗ trợ chi phí ăn trưa cho trẻ mầm non, được kỳ vọng sẽ trở thành giải pháp thiết thực, san sẻ trực tiếp gánh nặng kinh tế với các gia đình trong giai đoạn nuôi con nhỏ đầy khó khăn.

Nhiều chính sách ưu đãi giảm mất cân bằng giới tính khi sinh

Bên cạnh mục tiêu gia tăng tỷ lệ sinh, dự thảo Thông tư hướng đến giải quyết đồng thời hai bài toán cấp bách khác của dân số Việt Nam: kiểm soát mất cân bằng giới tính khi sinh và nâng cao chất lượng dân số.

Để xóa bỏ quan niệm trọng nam khinh nữ, cơ quan soạn thảo khuyến khích các địa phương ban hành ưu đãi đặc thù cho những gia đình sinh hai con một bề là gái, thực hiện tốt việc nuôi dạy con khỏe mạnh, thành đạt. Các biện pháp hỗ trợ được thiết kế rất đa dạng và chạm đúng nhu cầu thực tế như: miễn, giảm học phí; hỗ trợ chi phí mua bảo hiểm y tế học sinh; cung cấp sữa học đường; thậm chí hỗ trợ vốn và công cụ để phụ nữ trong các gia đình này tham gia phát triển kinh tế. Đối với tập thể, các xã đưa được nội dung kiểm soát mất cân bằng giới tính vào hương ước, quy ước đạt tỷ lệ 100% thôn, ấp thực hiện sẽ được đề xuất UBND cấp tỉnh khen thưởng kèm theo tiền hoặc hiện vật.

Trong mục tiêu nâng cao chất lượng dân số và thích ứng với già hóa, dự thảo tập trung mạnh mẽ vào mảng y tế dự phòng và sàng lọc bệnh tật. Theo đó, phụ nữ mang thai và trẻ sơ sinh thuộc các nhóm yếu thế, hộ nghèo, hộ cận nghèo, người dân sống tại vùng núi, biên giới, hải đảo, vùng đồng bào dân tộc thiểu số hay vùng nhiễm chất độc dioxin sẽ được hỗ trợ chi phí thực hiện tầm soát trước sinh (4 bệnh cơ bản) và tầm soát sơ sinh (5 bệnh cơ bản). Ngoài ra, các chính sách hỗ trợ phương tiện tránh thai, chi phí dịch vụ kế hoạch hóa gia đình và chi phí sàng lọc dự phòng vô sinh cho các đối tượng khó khăn cũng được đưa vào khung hướng dẫn, tạo nền tảng cho một thế hệ tương lai khỏe mạnh về cả thể chất lẫn trí tuệ.

Bài học quốc tế cho bài toán an sinh và phúc lợi toàn diện

Việc Bộ Y tế đề xuất trao quyền cho các địa phương hỗ trợ tiền mặt định kỳ là bước đi nhạy bén, sát với xu hướng của các quốc gia đang đối mặt với khủng hoảng suy giảm dân số. Tuy nhiên, nhìn từ kinh nghiệm quốc tế, hỗ trợ tài chính chỉ là "điều kiện cần" để giảm bớt cú sốc kinh tế ban đầu cho các bậc cha mẹ.

Bài học từ các cường quốc Đông Á như Hàn Quốc, Nhật Bản hay Singapore cho thấy, dù chính phủ đã chi hàng tỷ USD vào các khoản tiền thưởng sinh con (baby bonuses) và trợ cấp hằng tháng, tỷ lệ sinh vẫn chưa thể đảo ngược như kỳ vọng. Ngược lại, tại châu Âu, nhóm nước Bắc Âu đạt được hiệu quả khả quan và bền vững hơn nhờ kết hợp trợ cấp tiền mặt với một hệ thống phúc lợi xã hội toàn diện. Họ tập trung vào việc phát triển mạng lưới giáo dục mầm non công lập miễn phí hoặc chi phí thấp, cùng chính sách kéo dài kỳ nghỉ thai sản hưởng nguyên lương cho cả cha và mẹ. Trong khi đó, kinh nghiệm từ Hungary minh chứng rằng các chính sách đột phá như miễn thuế thu nhập cá nhân trọn đời cho phụ nữ sinh từ 4 con trở lên có thể tạo cú hích tức thì, nhưng vẫn cần hệ sinh thái an sinh dài hạn để duy trì tính ổn định.

Giới chuyên gia nhận định, một chính sách khuyến sinh thành công không thể chỉ dựa vào những khoản trợ cấp mang tính thời điểm, mà phải giải quyết được "điều kiện đủ": đó là sự cân bằng giữa công việc và gia đình, cơ sở hạ tầng dịch vụ chăm sóc trẻ em chất lượng cao và bình đẳng giới trong phân chia trách nhiệm nuôi dạy con cái. Việc ban hành Thông tư mới của Bộ Y tế sẽ là mảnh ghép khởi đầu quan trọng, tạo tiền đề để các tỉnh, thành phố kiến thiết nên những chính sách dân số linh hoạt, nhân văn và mang tầm nhìn dài hạn cho tương lai.