Áp lực cạnh tranh và bài toán dư địa nguồn cung

Theo Bộ Nông nghiệp và Môi trường, trong 7 tháng đầu năm, Việt Nam xuất khẩu khoảng 5,5 triệu tấn gạo, thu về 2,64 tỷ USD. Mặc dù lượng tăng 0,5%, kim ngạch lại giảm 6,7% so với cùng kỳ năm 2025 do giá xuất khẩu bình quân giảm 7,1%, chỉ đạt khoảng 476,6 USD/tấn. Với sản lượng dự kiến cả năm khoảng 7 - 7,5 triệu tấn, lượng gạo còn lại cho xuất khẩu trong những tháng cuối năm chỉ khoảng 1,5 - 2 triệu tấn. Sự thu hẹp này diễn ra trong bối cảnh giá gạo thế giới tăng trở lại, khi nguồn cung từ Ấn Độ bị thắt chặt và đẩy giá lên mức cao nhất trong gần 10 tháng.

Tại thị trường trong nước, giao dịch lúa gạo tại Đồng bằng sông Cửu Long duy trì trạng thái trầm lắng. Nông dân tiếp tục giữ giá trong khi thương lái thu mua cầm chừng theo nhu cầu thực tế. Phân khúc lúa tươi dao động rộng, như Đài Thơm 8 từ 6.000 - 7.100 đồng/kg, OM 18 từ 6.200 - 7.100 đồng/kg, OM 5451 ở mức 5.400 - 6.900 đồng/kg và IR 50404 khoảng 5.400 - 6.500 đồng/kg. Ngược lại, gạo nguyên liệu phục vụ xuất khẩu neo ở vùng giá cao do nguồn cung chưa dồi dào, gây sức ép lớn lên chi phí đầu vào của các nhà chế biến.

Hoạt động xuất khẩu còn đối diện nhiều thách thức khi Philippines, thị trường tiêu thụ lớn nhất chiếm 44,7% tổng kim ngạch, siết chặt các biện pháp quản lý nhập khẩu khiến nhu cầu chung yếu đi. Các doanh nghiệp xuất khẩu vẫn giữ giá bán nhằm bảo vệ biên lợi nhuận. Trong cấu trúc thị trường, Trung Quốc đứng thứ hai với 19,1% và tăng trưởng gấp hai lần, tiếp đến là Ghana chiếm 9,6%. Trong nhóm 15 thị trường lớn nhất, Iraq ghi nhận mức tăng trưởng cao nhất với kim ngạch tăng 110,8 lần, trong khi Bờ Biển Ngà giảm mạnh nhất tới 55,7%.

Sự phân hóa mạnh mẽ cho thấy rủi ro phụ thuộc vào một số ít khu vực tiêu thụ. Phân khúc gạo trắng phổ thông chịu áp lực cạnh tranh gay gắt về giá và logistics khiến doanh nghiệp phải rất thận trọng khi ký hợp đồng mới. Trong khi đó, các dòng gạo thơm chất lượng cao như Jasmine, Đài Thơm 8 hay gạo 5% tấm tiếp tục đóng vai trò dẫn dắt và nâng đỡ giá xuất khẩu. Giá chào bán gạo Jasmine dao động 546 - 550 USD/tấn, gạo 5% tấm đạt 455 - 459 USD/tấn, và gạo 100% tấm ở mức 359 - 363 USD/tấn. Dù mức giá này tương đương Thái Lan và cao hơn Ấn Độ, phản ánh lợi thế vượt trội về chất lượng, nhưng sức ép cạnh tranh chung đòi hỏi tư duy quản trị thương hiệu dài hạn.

Giải pháp đồng bộ nâng tầm giá trị hạt gạo

Nhằm tháo gỡ điểm nghẽn và giúp ngành lúa gạo đóng góp hiệu quả vào mục tiêu tăng trưởng, cộng đồng doanh nghiệp và các cơ quan quản lý cần một chiến lược hành động toàn diện. Chia sẻ tại Hội nghị thúc đẩy xuất khẩu nông, lâm, thủy sản 6 tháng cuối năm 2026, ông Đỗ Hải Nam, Chủ tịch Hiệp hội Lương thực Việt Nam (VFA) nhận định: "Để ngành lúa gạo đóng góp nhiều hơn vào mục tiêu tăng trưởng xuất khẩu, cần đồng thời giải quyết các vấn đề về thị trường, thương hiệu và cơ chế chính sách".

Cụ thể, Hiệp hội kiến nghị Bộ Nông nghiệp và Môi trường chủ động làm việc với phía Philippines nhằm tháo gỡ các rào cản phát sinh trong hoạt động nhập khẩu. Song song với đó, việc hỗ trợ doanh nghiệp mở rộng thị trường sang khu vực châu Phi và các vùng tiềm năng sẽ giúp giảm thiểu mức độ phụ thuộc quá lớn vào một số thị trường truyền thống đang siết chặt quản lý. Định hướng chiến lược cốt lõi tiếp theo là việc sớm triển khai Đề án xây dựng thương hiệu gạo quốc gia trên nền tảng các giống lúa chất lượng cao như ST25 hay Jasmine. Chủ tịch VFA nhấn mạnh, giải pháp này sẽ giúp "nâng cao giá trị hạt gạo Việt Nam thay vì chủ yếu cạnh tranh bằng giá tại phân khúc phổ thông vốn nhiều rủi ro".

Ở phương diện sản xuất trong nước, VFA kiến nghị điều hành linh hoạt thị trường trong giai đoạn thu hoạch vụ Hè Thu và Thu Đông nhằm giữ ổn định mặt bằng giá lúa, bảo đảm hài hòa lợi ích kinh tế giữa người nông dân và khối doanh nghiệp. Đồng thời, việc tăng cường xây dựng vùng nguyên liệu tập trung, thúc đẩy liên kết sản xuất - tiêu thụ và nâng cao năng lực hợp tác xã là nền tảng quan trọng. Các cơ quan chức năng cần cung cấp sớm thông tin về cơ cấu giống, diện tích cùng tiến độ gieo sạ để doanh nghiệp chủ động kế hoạch thu mua và xúc tiến thương mại hiệu quả.

Những rào cản về tài chính cũng cần được giải quyết dứt điểm để khơi thông dòng vốn cho doanh nghiệp. Hiệp hội đề nghị các bộ, ngành sớm tháo gỡ vướng mắc về tín dụng và cơ chế thanh toán khi thu mua lúa trực tiếp từ nông dân. Đặc biệt, việc đẩy nhanh tiến độ hoàn thuế giá trị gia tăng cho doanh nghiệp xuất khẩu có ý nghĩa quyết định. Theo VFA, việc nhiều doanh nghiệp chưa được hoàn thuế từ năm trước đang ảnh hưởng đáng kể đến dòng tiền, năng lực thu mua và sức cạnh tranh của ngành gạo trong bối cảnh thị trường thế giới vẫn tiềm ẩn nhiều biến động.