![]() |
Sâm nam núi Dành là loại sâm có dược tính cao, giá trị kinh tế lớn, từng được ghi trong sách “Đại nam nhất thống chí". |
Vùng núi Dành - nơi có huyền tích về loài dược liệu quý, xưa kia có tên là núi Chung Sơn, nay thuộc địa phận của hai xã Liên Chung và Việt Lập, huyện Tân Yên, tỉnh Bắc Giang.
Trải qua hàng nghìn năm tồn tại, núi Dành gìn giữ trong mình một sản vật độc nhất đó là sâm Nam. Được dân gian tương truyền là thần dược chữa khỏi mắt cho mẹ vua Tự Đức mà từ đó sâm Nam núi Dành trở thành thứ đặc sản tiến Vua nổi danh đất Bắc.
![]() |
Về đặc tính sinh học, sâm nam núi Dành là cây leo như khoai lang. Vì sâm nhân giống bằng hạt rất khó nên thường được trồng bằng dây sâm đã có rễ. |
Vì sự thần dược của nó đem lại giá trị kinh tế cao mà sâm Nam núi Dành đã bị khai thác triệt để không có sự tái tạo, duy trì nguồn giống. Theo các già làng kể lại: đến khoảng những năm 70 của thế kỷ 20 thì sâm núi Dành gần như tuyệt diệt và người ta không còn nhìn thấy sự hiện hữu của nó. Có chăng, những giai thoại về loại sâm quý này chỉ còn được biết đến qua những câu chuyện truyền miệng, những thư tịch cổ còn sót lại.
Theo kết quả đề tài “Nghiên cứu, đánh giá, bảo tồn nguồn gen cây sâm Nam núi Dành phân bố trên địa bàn tỉnh Bắc Giang” năm 2018 của tiến sĩ Đồng Thị Kim Cúc - trung tâm Thực nghiệm sinh học nông nghiệp công nghệ cao thuộc viện Di truyền Nông nghiệp thì hàm lượng saponin trong sâm nam núi Dành tương đương sâm Hàn Quốc và bằng 30% sâm Ngọc Linh.
![]() |
Hàng năm, sâm nam núi Dành ra hoa, tạo hạt vào khoảng cuối tháng 8 đến tháng 10. Hoa sâm tươi được sấy khô làm trà. Ngoài ra, hoa sâm có thể ăn sống, nấu chín thành những món ăn rất bổ dưỡng. |
Các dược liệu quý trong sâm núi Dành được người dân dùng để hỗ trợ điều trị các bệnh mãn tính như viêm gan, thấp khớp; chống lão hóa tế bào, thúc đẩy quá trình tổng hợp protein của tế bào mới, gia tăng sự phục hồi các chức năng trong cơ thể. Sách đỏ Việt Nam hiện xếp hạng sâm nam núi Dành ở mức độ nguy cấp, cần được bảo tồn, phát triển.
Đến năm 2010, lần đầu tiên huyền tích về cây sâm Nam núi Dành được phát hiện. Chính dưới chân núi Dành, trong vườn của ông Thân Hải Đăng ở thôn Đồng Sen, xã Việt Lập còn tồn tại một gốc sâm Nam. Được biết gốc sâm này do bà ngoại của ông cất công lên núi Dành tìm và trồng trong vườn con rể, sau này được truyền lại cho ông Đăng. Gia đình ông trân quý, gìn giữ nhân giống phát triển nó như một báu vật trong nhà đến nay.
![]() |
Mỗi ha sâm 2 tuổi trở lên sẽ cho 3-4 tấn hoa tươi với giá bán 50 triệu đồng/tấn, thu nhập 150-200 triệu đồng/năm. Hoa sấy khô làm trà có giá khoảng 800.000 đồng - 1 triệu đồng/kg. |
Năm 2012, Trung tâm Khoa học công nghệ và Môi trường huyện Tân Yên thực hiện đề tài khoa học: "bảo tồn và nhân giống sâm Nam núi Dành". Đến năm 2015, Trung tâm Thực nghiệm sinh học nông nghiệp công nghệ cao (Viện Di truyền Nông nghiệp) đã thực hiện đề tài “nghiên cứu, đánh giá, bảo tồn nguồn gen cây sâm Nam núi Dành phân bố trên địa bàn tỉnh Bắc Giang” tại vườn nhà ông Đăng.
Theo tìm hiểu, sâm Nam núi Dành có lớp vỏ bên ngoài hơi cứng, bên trong lõi màu vàng nhạt, mùi thơm dịu và có vị hơi ngọt. Qua nghiên cứu cho thấy, nhóm chất chính trong sâm Nam núi Dành gồm: saponin, flavonoid (hoạt chất chống lão hóa), acid hữu cơ, acid amin... có tác dụng đặc biệt tốt đối với sức khỏe. Theo nghiên cứu, hàm lượng saponin của sâm Nam núi Dành tương đương với sâm Hàn Quốc và chỉ đứng sau sâm Ngọc Linh - loại sâm quý, hiếm nhất thế giới.
![]() |
Ông Nguyễn Văn Nghĩa (Yên Thế, Bắc Giang) đã quyết định bỏ vườn cây ăn quả, lấy đất trồng sâm nam núi Dành. Sau 2 năm, ông Nghĩa thu hoạch lứa đầu được khoảng 3,5 tạ hoa sâm tươi, lãi 160 triệu đồng từ diện tích 1 ha. |
Để bảo tồn và phát triển loài cây thảo dược quý và có giá trị này đối với Bắc giang và Nhân dân trong vùng. Năm 2017, sâm Nam núi Dành được Cục Sở hữu trí tuệ đưa vào diện bảo hộ và quản lý quyền Sở hữu trí tuệ cho sản phẩm sâm Nam núi Dành của tỉnh Bắc Giang.
Đến năm 2020, Cục tiếp tục cấp giấy chứng nhận chỉ dẫn địa lý dưới tên “sâm Nam núi Dành Tân Yên” như một lời khẳng định về ý nghĩa, tầm quan trọng của giống cây này trong phát triển kinh tế - xã hội tại địa phương, mở ra nhiều tư duy, hướng phát triển cho bà con và doanh nghiệp đầu tư.
![]() |
Củ sâm lớn rất chậm. Thông thường, cây sâm trồng khoảng 4 đến 5 năm sẽ cho thu hoạch. Củ Sâm nam núi Dành tươi có giá khoảng 1-1,2 triệu đồng/kg. |
Chỉ tính riêng tại huyện Tân Yên hiện có tổng diện tích cây sâm nam khoảng 30ha, thu nhập hơn 10 tỷ đồng mỗi năm. Nhằm bảo tồn, phát triển nâng cao giá trị và xây dựng vùng nguyên liệu phục vụ cho công nghiệp chế biến dưới dạng sản phẩm tinh… huyện Tân Yên đã xây dựng Đề án “Phát triển sâm Nam núi Dành trên địa bàn huyện Tân Yên giai đoạn 2022 - 2027”. Sản phẩm sâm Nam đã được Cục Sở hữu trí tuệ cấp chứng nhận chỉ dẫn địa lý “Núi Dành” tại địa bàn xã Liên Chung, Việt Lập./.