Thách thức từ thực tế đến năng lực cạnh tranh

Theo báo Gia Lai, địa phương hiện có hơn 9.200 ha sầu riêng với sản lượng gần 58.000 tấn. Dù tỉnh đã cho phép sử dụng địa danh Gia Lai để đăng ký nhãn hiệu chứng nhận, song thực tế thị trường vẫn tồn tại nhiều nút thắt. Hiện nay, sản phẩm chủ yếu xuất khẩu thô sang Trung Quốc nên giá trị thường bị định giá thấp hơn các vùng trồng khác dù chất lượng không hề thua kém. Trong khi đó, việc thiếu hạ tầng chế biến sâu cùng hệ thống tiêu chuẩn kiểm soát đồng nhất đang trở thành rào cản khiến thương hiệu địa phương khó vươn ra thị trường quốc tế.

Hạn chế lớn hiện nay nằm ở tổ chức sản xuất còn phân tán và trình độ canh tác không đồng đều. Ông Vũ Cao Luyện, Chi hội trưởng Chi hội Nông dân thôn Phú Vinh tại xã Ia Tôr nhận định, nhiều hộ đạt năng suất cao nhờ nắm vững kỹ thuật nhưng cũng không ít hộ sản xuất kém hiệu quả do thiếu kiến thức canh tác. Sự chênh lệch này làm suy giảm uy tín thương hiệu chung khi chất lượng sản phẩm chưa đồng nhất. Theo ông, nhãn hiệu chứng nhận chỉ thực sự có giá trị khi mỗi trái sầu riêng mang tên Gia Lai đều đáp ứng được các tiêu chuẩn khắt khe về an toàn thực phẩm.

Bên cạnh đó, sự lỏng lẻo trong liên kết giữa người trồng và đơn vị thu mua cũng tạo ra nhiều rủi ro cho chuỗi giá trị. Điển hình là trường hợp ông Trần Công Tự tại thôn 2 Tân Bình, xã Đak Đoa. Trong vụ mùa vừa qua, dù doanh nghiệp từng cam kết bao tiêu với giá cao nhưng đến thời điểm chính vụ lại không thu mua như thỏa thuận ban đầu. Việc thiếu các hợp đồng có tính ràng buộc pháp lý khiến nông dân rơi vào thế bị động, trong khi doanh nghiệp xuất khẩu cũng không có nguồn hàng ổn định để đáp ứng đơn hàng quốc tế.

Sự thiếu liên kết giữa các mắt xích trong chuỗi đang làm suy giảm đáng kể giá trị gia tăng của ngành hàng. Phần lớn nông dân vẫn bán sản phẩm thông qua thương lái nên thiếu các hợp đồng dài hạn nhằm bảo đảm quyền lợi khi thị trường biến động. Hệ quả là giá trị sản phẩm chưa tương xứng với công sức và chi phí đầu tư của người trồng. Để thoát khỏi vòng luẩn quẩn này, việc tái cấu trúc hệ thống quản lý từ khâu giống đến thu hoạch được xem là yêu cầu bắt buộc, giúp sầu riêng địa phương có đủ nền tảng để tự tin bước ra thị trường thế giới.

Ngoài ra, việc phát triển diện tích quá nóng cũng tiềm ẩn nguy cơ dư thừa sản lượng và phát sinh dịch bệnh. Dù cây sầu riêng đang mang lại nguồn thu nhập tiền tỷ cho nhiều hộ dân tại làng Ktu, xã Kon Gang, nhưng nếu thiếu quy hoạch bài bản sẽ kéo theo nhiều hệ lụy khó lường. Tình trạng nông dân tự ý chuyển đổi cây trồng mà chưa đăng ký mã số vùng trồng hay cơ sở đóng gói sẽ khiến sản phẩm khó vượt qua các hàng rào kỹ thuật khắt khe khi tiến sâu vào những thị trường cao cấp.

Chuẩn hóa quy trình và thắt chặt liên kết chuỗi

Để giải quyết bài toán nâng cao giá trị, tỉnh đang tập trung quy hoạch vùng chuyên canh gắn với mã số vùng trồng và cơ sở đóng gói. Đây được xem là nền tảng quan trọng để xây dựng lòng tin với người tiêu dùng, đồng thời cũng là yêu cầu bắt buộc của thị trường xuất khẩu chính ngạch. Khi vùng trồng được quản lý theo tiêu chuẩn, quy trình sản xuất minh bạch sẽ giúp việc truy xuất nguồn gốc trở nên dễ dàng hơn, qua đó đảm bảo chất lượng sản phẩm ngay từ khâu canh tác. Đây chính là giải pháp cốt lõi nhằm nâng cao sức cạnh tranh bền vững cho sầu riêng Gia Lai trong bối cảnh thị trường ngày càng khắt khe.

Cùng với đó, vai trò của doanh nghiệp lớn và hợp tác xã trong việc dẫn dắt chuỗi giá trị ngày càng trở nên quan trọng. Công ty Thagrico Cao Nguyên đã đầu tư gần 1.000 ha sầu riêng đạt tiêu chuẩn GlobalGAP nhằm tạo hình mẫu quản trị hiện đại cho ngành hàng. Việc doanh nghiệp đầu tư hệ thống kho lạnh cùng khu sơ chế ngay tại vùng nguyên liệu không chỉ giúp giảm phụ thuộc vào thương lái mà còn hạn chế đáng kể rủi ro về giá cả. Sự tham gia của các pháp nhân kinh tế lớn cũng góp phần đưa công nghệ mới vào sản xuất, từng bước hình thành tư duy canh tác tập trung thay cho mô hình nhỏ lẻ trước đây.

Theo các chuyên gia, thúc đẩy liên kết thông qua hợp tác xã chính là chìa khóa để giải quyết đồng thời các vấn đề về kỹ thuật và quản trị. Ông Nguyễn Văn Lập, Chủ tịch Hội đồng quản trị Hợp tác xã Minh Phát Farms tại xã Chư Prông cho rằng nhãn hiệu chứng nhận sẽ trở thành động lực để người sản xuất tự giác tuân thủ các quy chuẩn chung. Thông qua hợp tác xã, nông dân có điều kiện tiếp cận tiến bộ kỹ thuật, đồng thời có tư cách pháp nhân để ký kết các hợp đồng bao tiêu dài hạn. Điều này góp phần hình thành vòng tròn lợi ích khép kín, giúp người dân yên tâm đầu tư phát triển bền vững.

Tại nhiều địa phương, việc thay đổi tư duy canh tác theo hướng hữu cơ cũng đang mang lại những tín hiệu tích cực. Anh Plói tại làng Ktu đã chủ động học hỏi quy trình sản xuất an toàn, từng bước giảm sử dụng phân bón hóa học trong canh tác. Nhờ giá bán ổn định, mô hình vườn sầu riêng xen canh của gia đình anh hiện mang lại nguồn thu hàng tỷ đồng mỗi năm, vượt xa nhiều loại cây trồng khác. Thành công của những người tiên phong như anh Plói đang góp phần lan tỏa tinh thần đổi mới cũng như khát vọng làm giàu bền vững trong cộng đồng địa phương.

Theo Phó Giám đốc Bộ Nông nghiệp và Môi trường Đoàn Ngọc Có, ngành nông nghiệp đang tích cực hướng dẫn các bên liên quan nắm bắt những rào cản kỹ thuật về kiểm dịch. Việc chuyển dịch từ phương thức canh tác truyền thống sang các tiêu chuẩn khắt khe về truy xuất nguồn gốc và dư lượng thuốc bảo vệ thực vật là xu thế tất yếu. Khi mỗi thành phần trong chuỗi giá trị đều nâng cao trách nhiệm đối với thương hiệu chung, sầu riêng Gia Lai sẽ từng bước khẳng định vị thế trên thị trường. Về dài hạn, mục tiêu đặt ra là xây dựng hình ảnh một thương hiệu nông sản sạch mang đậm dấu ấn địa lý của vùng đất Tây Nguyên.