Từng được vinh danh là "Làng du lịch tốt nhất thế giới" vào tháng 10/2023 nhờ mô hình “thích ứng với thời tiết”, Tân Hóa từ lâu đã trở thành một trong những thương hiệu du lịch cộng đồng tiêu biểu của Việt Nam.

Sau khi sắp xếp đơn vị hành chính, tên xã Tân Hóa, tỉnh Quảng Bình cũ (nay thuộc Quảng Trị) không còn trên bản đồ hành chính. Mới đây, địa danh này đã được khôi phục ở cấp thôn nhằm bảo tồn thương hiệu du lịch mang tầm quốc tế.

Ngôi làng giữa thung lũng đá vôi và hành trình vượt lên từ thiên tai

Sau khi sáp nhập các xã Tân Hóa, Thượng Hóa, Trung Hóa và Minh Hóa, địa phương mới mang tên xã Kim Phú, tỉnh Quảng Trị. Việc tên gọi Tân Hóa biến mất khỏi hệ thống đơn vị hành chính từng đặt ra nhiều băn khoăn đối với hoạt động quảng bá du lịch, đặc biệt khi các nền tảng bản đồ số cập nhật dữ liệu địa giới mới khiến nhiều du khách gặp khó khăn khi tìm kiếm điểm đến.

Trước thực tế này, HĐND xã Kim Phú đã thông qua nghị quyết thành lập thôn Tân Hóa trên cơ sở sáp nhập 3 thôn Yên Thọ của xã Tân Hóa cũ, với 395 hộ dân. Đây cũng là khu vực trung tâm của mô hình làng du lịch thích ứng thời tiết - mô hình đã giúp Tân Hóa được UNWTO (nay là UN Tourism) trao danh hiệu "Làng du lịch tốt nhất thế giới" vào tháng 10/2023.

Nằm giữa thung lũng rộng lớn được bao bọc bởi những dãy núi đá vôi trùng điệp, Tân Hóa sở hữu cảnh quan đặc trưng của vùng núi phía Tây Quảng Trị. Theo Cổng thông tin du lịch Quảng Bình, khu vực này có diện tích tự nhiên hơn 7.427ha, cách Quy Đạt khoảng 8km về phía Đông Nam. Dòng sông Rào Nan uốn lượn qua thung lũng, bồi đắp phù sa cho những cánh đồng và chia khu dân cư thành hai bờ. 

Trong nhiều năm, nơi đây được biết đến là "rốn lũ" của Quảng Bình cũ. Từ giữa tháng 9 đến đầu tháng 11 hằng năm, nước lũ thường dâng cao, có thời điểm ngập sâu gần như toàn bộ khu dân cư. Trận lũ lịch sử năm 2010 từng khiến nhiều khu vực chìm dưới khoảng 12m nước. Chính điều kiện tự nhiên khắc nghiệt lại trở thành động lực để người dân xây dựng mô hình thích ứng với biến đổi khí hậu.

Từ năm 2017, các tour khám phá hang động được thiết kế linh hoạt theo mùa nhằm bảo đảm an toàn. Đến năm 2022, mô hình homestay thích ứng thời tiết tiếp tục được đưa vào khai thác và hoàn thiện.

UN Tourism đánh giá đây là mô hình tiêu biểu về phát triển du lịch bền vững, trong đó cộng đồng địa phương đóng vai trò trung tâm, kết hợp giữa bảo tồn tài nguyên thiên nhiên, gìn giữ văn hóa và tạo sinh kế ổn định.

Từ một địa phương gắn với hình ảnh ngập lụt, Tân Hóa từng bước hình thành hệ sinh thái du lịch đa dạng gồm homestay, trải nghiệm nông nghiệp, ẩm thực tại nhà dân, quầy hàng lưu niệm cùng nhiều dịch vụ do chính người dân vận hành. 

Cùng với mô hình thích ứng với thời tiết, hệ thống hang động Tú Làn và cảnh quan nguyên sơ của vùng núi đá vôi tiếp tục tạo sức hút cho Tân Hóa. Nơi đây từng được lựa chọn làm bối cảnh của nhiều tác phẩm điện ảnh như “Kong: Skull Island”, “Người Bất tử” và “Truyền thuyết về Quán Tiên”, qua đó góp phần quảng bá hình ảnh địa phương tới du khách trong và ngoài nước.

Bản sắc người Nguồn và hệ sinh thái trải nghiệm giữa núi rừng Tân Hóa

Bên cạnh cảnh quan thiên nhiên, bản sắc văn hóa của cộng đồng người Nguồn là một trong những yếu tố tạo nên sức hấp dẫn riêng của Tân Hóa. Theo Cổng thông tin du lịch Quảng Bình, toàn bộ khoảng 3.300 cư dân tại đây đều là người Nguồn - một cộng đồng thuộc nhóm Việt - Mường, có ngôn ngữ và đời sống văn hóa riêng biệt.

Trong sinh hoạt hằng ngày, bên cạnh tiếng Việt, người dân vẫn sử dụng tiếng Nguồn. Các phong tục, lễ hội, hình thức văn nghệ dân gian cùng những tri thức bản địa tiếp tục được lưu truyền, góp phần tạo nên bản sắc của cộng đồng.

Sinh kế truyền thống của người Nguồn gắn với làm rẫy, đánh bắt thủy sản, săn bắt, lấy mật ong và khai thác lâm sản. Vùng núi Tân Hóa cũng có nhiều loại gỗ quý như lim, sến, mun, lát, kiền kiền cùng các loại tre, nứa, song, mây và nhiều dược liệu tự nhiên như sa nhân, hà thủ ô, ngũ gia bì, sâm trần. Ẩm thực địa phương mang đậm nét dân dã, trong đó cơm Pồi là món ăn đặc trưng được nhiều du khách lựa chọn trải nghiệm.

UN Tourism đánh giá việc bảo tồn văn hóa bản địa là một trong những điểm nổi bật của mô hình du lịch cộng đồng tại Tân Hóa. Thay vì xây dựng các sản phẩm mang tính trình diễn, người dân đưa chính nếp sống thường ngày vào hoạt động du lịch, giúp du khách có cơ hội tìm hiểu đời sống thực của cộng đồng địa phương.

Đến Tân Hóa, du khách có thể dùng bữa tối tại nhà dân với những món ăn quen thuộc trong bữa cơm hằng ngày của người Nguồn, lắng nghe câu chuyện về cuộc sống giữa vùng thường xuyên ngập lũ và cách người dân thích ứng với thiên nhiên để phát triển sinh kế. Đây là hoạt động được nhiều du khách quốc tế đánh giá cao bởi tính chân thực và khả năng kết nối với cộng đồng địa phương.

Một trong những hình ảnh đặc trưng của Tân Hóa là hệ thống khoảng 700 căn nhà phao chống lũ. Mỗi căn nhà được thiết kế với phần nổi bằng các thùng phuy rỗng liên kết bên dưới, khung gỗ và mái tôn phía trên. Bốn cột trụ cố định ở các góc giúp ngôi nhà nổi theo mực nước nhưng vẫn giữ nguyên vị trí khi lũ dâng. Những công trình vốn được xây dựng để ứng phó với thiên tai nay được cải tạo, bổ sung tiện nghi phục vụ khách lưu trú. Mỗi căn có diện tích khoảng 25-40m², đáp ứng nhu cầu nghỉ ngơi của từ một đến ba người, được trang bị điện, nước và khu vệ sinh khép kín.

Du khách cũng có thể đạp xe trên những con đường yên bình trong làng để quan sát cuộc sống thường nhật, tìm hiểu cách vận hành của nhà phao và cảm nhận nhịp sống đặc trưng của vùng quê nằm giữa thung lũng đá vôi.

Bên cạnh các hoạt động trải nghiệm văn hóa, Tân Hóa còn phát triển nhiều sản phẩm du lịch khám phá thiên nhiên. Trong đó, lái xe địa hình ATV xuyên rừng lim là một trong những hoạt động thu hút đông đảo du khách. Sau khi được hướng dẫn kỹ năng điều khiển và phổ biến các quy định an toàn, du khách tự lái xe vượt qua những cung đường rừng, lội suối và chinh phục các địa hình tự nhiên.

Điểm nhấn của hành trình là đoạn đường hầm gắn với bối cảnh quay bộ phim “Kong: Skull Island”. Theo đơn vị tổ chức, người từ 16 tuổi trở lên có thể điều khiển xe ATV sau thời gian làm quen ngắn. Với những người chưa tự tin cầm lái, hướng dẫn viên hoặc cố vấn kỹ thuật sẽ trực tiếp điều khiển phương tiện để bảo đảm an toàn.

Sau hành trình xuyên rừng, du khách trở về khu tiếp đón để thưởng thức các món ăn mang hương vị địa phương như cơm, rau muống, cá kho, gà chiên cùng nhiều món truyền thống khác. Thực đơn cũng có các lựa chọn theo phong cách phương Tây như mì, bánh mì hoặc súp nhằm đáp ứng nhu cầu đa dạng của khách quốc tế.

Tiếp đó, khám phá hang động là sản phẩm du lịch nổi bật của Tân Hóa. Hệ thống hang động Tú Làn mang đến nhiều cung trekking kết hợp bơi qua sông ngầm, băng rừng nguyên sinh và cắm trại giữa thiên nhiên. Một điểm đến được nhiều du khách lựa chọn là hang Chuột - hang động khô dài hơn 400m nối từ làng Tân Hóa sang thung lũng Laken phía bên kia dãy núi. Trước khi vào hang, du khách được trang bị đầy đủ mũ bảo hiểm, đèn đội đầu và các thiết bị bảo hộ chuyên dụng. Hang Chuột có vòm cao, cửa hang rộng với hình dáng tự nhiên giống trái tim cùng hệ thống thạch nhũ được bảo tồn gần như nguyên vẹn. 

Vào mỗi buổi sáng, tùy điều kiện thời tiết, du khách có thể ngắm những lớp mây lững lờ bao quanh các dãy núi hoặc ánh nắng xuyên qua thung lũng. 

Sự phát triển của du lịch đã tạo ra thay đổi rõ rệt đối với đời sống kinh tế tại Tân Hóa. Từ một địa phương chủ yếu dựa vào sản xuất nông nghiệp, người dân hiện có thêm nhiều nguồn thu nhập từ các dịch vụ phục vụ khách du lịch như homestay, ăn uống, cung ứng thực phẩm, hướng dẫn viên, porter, bán hàng lưu niệm và hỗ trợ các tour khám phá thiên nhiên.

Theo thông tin từ địa phương, hàng trăm lao động đã có việc làm ổn định nhờ du lịch. Nhiều hộ gia đình đạt mức thu nhập khoảng 10-12 triệu đồng mỗi tháng từ các hoạt động dịch vụ. Sự chuyển dịch này góp phần cải thiện đời sống người dân, đồng thời tạo động lực để cộng đồng tiếp tục bảo tồn cảnh quan, gìn giữ văn hóa và nâng cao chất lượng sản phẩm du lịch.

Trong bối cảnh nhiều vùng nông thôn đang đối mặt với tình trạng lao động trẻ rời quê, sinh kế thiếu ổn định và nguy cơ mai một các giá trị truyền thống, mô hình của Tân Hóa được xem là hướng tiếp cận phù hợp với xu thế phát triển du lịch bền vững trên thế giới. 

Đối với du khách, Tân Hóa là điểm đến phù hợp với các hành trình khám phá thiên nhiên, tìm hiểu văn hóa và trải nghiệm du lịch cộng đồng. Tuy nhiên, nhiều hoạt động như trekking, khám phá hang động, bơi qua sông ngầm, lái xe địa hình ATV hay các chương trình mùa lũ đều phụ thuộc vào điều kiện thời tiết, yêu cầu về sức khỏe và quy trình bảo đảm an toàn.

Du khách nên đặt tour trước, tham gia cùng các đơn vị tổ chức chuyên nghiệp và tuân thủ hướng dẫn của lực lượng dẫn đoàn. Việc tự ý vào hang động, đi rừng hoặc xuống sông khi chưa có hướng dẫn tiềm ẩn nhiều rủi ro, đặc biệt trong mùa mưa.