Chùa Đại Tuệ là một trong những danh thắng tâm linh nổi tiếng của Nghệ An. Ngôi chùa tọa lạc trên đỉnh động Thăng Thiên có độ cao 500m so với mực nước biển, thuộc dãy núi Đại Huệ, Nam Đàn.

Với tổng diện tích khoảng 6.000m2, ngôi chùa không chỉ sở hữu cảnh quan thiên nhiên hùng vĩ mà còn gắn liền với nhiều dấu mốc lịch sử và giá trị văn hóa đặc sắc của dân tộc.

Theo nhiều sử liệu, chùa được xây dựng từ thời vua Mai Hắc Đế trong cuộc kháng chiến chống quân Đường vào năm 627. Đến thế kỷ XV, vua Hồ Quý Ly cho xây dựng lại ngôi chùa để thờ Phật bà Đại Tuệ - người được cho là đã giúp nhà Hồ xây thành Đại Huệ làm căn cứ chống giặc Minh. Từ đó, chùa Đại Tuệ trở thành địa điểm linh thiêng, gắn bó với lịch sử dựng nước và giữ nước của dân tộc.

Không những thế, ngôi chùa này còn có dấu ấn gắn với vua Quang Trung. Theo đó, năm 1789, trên đường tiến quân ra Bắc đại phá quân Thanh, vua Quang Trung đã dừng chân tại Nghệ An để chiêu mộ và huấn luyện quân sĩ ngay trước sân chùa. Tương truyền, các nhà sư ở đây đã hiến kế cho nhà vua lựa chọn đường hành quân bí mật, vừa tránh được sự theo dõi của quân địch, vừa rút ngắn thời gian tiến ra Thăng Long. Sau khi lên ngôi, vua Quang Trung đã ban cho chùa 20 mẫu ruộng để người dân chăm lo việc hương khói và thờ tự quanh năm.

Trải qua nhiều biến động lịch sử và sự tàn phá của thời gian, chùa Đại Tuệ từng chỉ còn lại vài bức tường rêu phong cùng mái tranh đơn sơ. Đến năm 2011, công trình được phục dựng và xây dựng lại quy mô với 4 khu chính gồm chùa Trình, chùa Hạ, chùa Trung và chùa Thượng.

Sau 4 năm thi công, quần thể chùa được hoàn thiện với kiến trúc khang trang nhưng vẫn giữ được nét cổ kính, linh thiêng.

Điểm nổi bật đầu tiên khi bước vào chùa là cổng tam quan ba mái lợp ngói với hoa văn được chạm khắc tinh xảo. Từ đây, du khách có thể bao quát toàn bộ không gian kiến trúc phía sau. Trước cổng chính và dọc sân chùa đặt nhiều tượng La Hán bằng đá nguyên khối cao hơn 2m. Dưới mỗi pho tượng là những câu thơ mang ý nghĩa giáo dục con người sống thiện lương, hướng đến điều tốt đẹp.

Trong khuôn viên chùa có nhiều công trình quan trọng như bảo điện, tổ đường, nhà thờ Ngũ đế, nhà kỷ niệm và khu tăng xá với diện tích từ 250 - 1.200m2. Đặc biệt, nổi bật nhất là tòa bảo tháp Đại Tuệ cao 32m gồm 9 tầng, nơi thờ Phật và các anh hùng dân tộc. Bên trong bảo tháp lưu giữ hàng chục pho tượng pháp làm từ hồng ngọc nguyên khối, tạo nên vẻ đẹp trang nghiêm và độc đáo

Tại chính điện, tổ đường và nhà thờ Ngũ đế còn đặt 32 pho tượng Phật được chế tác từ gỗ dâu nguyên khối. Bao quanh các tòa điện là hệ thống hoành phi, câu đối viết bằng thư pháp thuần Việt, góp phần tôn lên giá trị văn hóa truyền thống của ngôi chùa. Phía bên phải khu điện là hồ Tiên rộng khoảng 350m2, vừa tạo cảnh quan thanh tịnh vừa điều hòa không gian cho toàn bộ khu vực.

Trên con đường dẫn lên bảo tháp còn có một ngôi mộ bằng đá gắn với câu chuyện về vua Cảnh Thịnh - con trai vua Quang Trung. Theo người xưa kể lại, khi bị quân Nguyễn truy đuổi, ông đã lên núi Đại Huệ xuống tóc đi tu tại chùa Đại Tuệ. Sau khi qua đời, người dân địa phương đã lập mộ để tưởng nhớ ông ngay trên núi.

Với những giá trị lịch sử, văn hóa và kiến trúc độc đáo, ngày 19/2/2016, chùa Đại Tuệ được Hội Kỷ lục gia Việt Nam xác lập 4 kỷ lục gồm: Ngôi chùa có nhiều tượng hồng ngọc nhất, nhiều tượng gỗ dâu nguyên khối nhất, hệ thống câu đối thư pháp thuần Việt nhiều nhất và chùa trên núi có hồ nhân tạo lớn nhất Việt Nam.

Ngày nay, chùa Đại Tuệ là điểm đến tâm linh linh thiêng, địa danh du lịch hấp dẫn của Nghệ An, thu hút đông đảo du khách và Phật tử đến tham quan, chiêm bái mỗi năm.