Xây dựng chuỗi giá trị sản phẩm sen

Tại hội nghị tổng kết dự án xây dựng mô hình sản xuất hoa sen gắn với xây dựng nhãn hiệu và phát triển du lịch sinh thái tại một số tỉnh Đồng bằng sông Hồng giai đoạn 2025-2026, bà Trương Thị Mai, đại diện Trung tâm Khuyến nông Hà Nội, cho biết dự án đã xây dựng 3 mô hình với tổng diện tích 22,5ha, có 18 hộ dân tham gia. Các hộ được lựa chọn công khai, bảo đảm điều kiện về đất đai, diện tích và nhân lực; đồng thời được hỗ trợ giống, phân bón và vật tư theo quy định.

Kết quả theo dõi cho thấy các giống sen có tỷ lệ sống khá cao, khả năng thích nghi tốt. Năm 2025, tỷ lệ sống đạt 90-93%; năm 2026 đạt khoảng 90%. Một số chỉ tiêu sinh trưởng ban đầu năm 2026 chậm hơn năm trước, song cây vẫn phát triển phù hợp. Các chỉ tiêu về khả năng che phủ tiếp tục được theo dõi để có đánh giá đầy đủ. Đáng chú ý, việc lựa chọn nhiều giống sen có thời gian sinh trưởng và cho hoa khác nhau cũng giúp kéo dài thời gian thu hoạch.

Trong khi một số giống như Super, Ánh Hồng, Bách Diệp, Hồng Đồng Tháp và Mặt Bằng tàn dần vào cuối tháng 8 đến tháng 9, giống Quan Âm có thể tiếp tục cho hoa đến tháng 10-11. Đây là lợi thế để khai thác thị trường trái vụ. Nếu trong chính vụ, giá hoa sen khoảng 3.000-4.000 đồng/bông thì từ tháng 9 đến tháng 11, hoa sen Quan Âm có thể đạt 6.000-8.000 đồng/bông. Việc kéo dài thời gian thu hoạch thêm 2-3 tháng không chỉ giúp tăng số lứa thu hái mà còn nâng giá trị trên cùng diện tích.

Về thực tế triển khai sản xuất, bà Nguyễn Thị An, Hợp tác xã trà sen Tân An (xã Hòa Xá), cho biết hợp tác xã đang trồng sen khoảng 17,5ha, trong đó 7,5ha được Trung tâm Khuyến nông Hà Nội tổ chức sản xuất theo mô hình năm 2026. Khi sen nở rộ, năng suất bình quân đạt khoảng 20.000 bông/ha, mỗi ngày cung cấp ra thị trường khoảng 5.000-7.000 bông. Đặc biệt, hoa dùng để ướp trà có giá khoảng 25.000-30.000 đồng/bông, cao hơn nhiều so với hoa tươi thông thường.

Bên cạnh đó, ông Đặng Văn Ngoạn, Phó Giám đốc Hợp tác xã Hoa sen Vân Đài (xã Hồng Minh, tỉnh Hưng Yên), cho biết mô hình được triển khai trên 7,5ha với 7 hộ tham gia. Các giống sen lấy hoa đạt năng suất khoảng 21.000-25.200 bông/ha/vụ, độ bền hoa 4-6 ngày; các giống lấy hạt đạt khoảng 1,45-1,5 tấn hạt nhân tươi/ha/năm. Không chỉ tạo thu nhập từ sản phẩm, vùng sen còn thu hút khách tham quan.

Trong mùa sen nở, khu vực sản xuất đã đón khoảng 5.000 lượt khách đến tham quan, chụp ảnh, mua sen, hạt sen tươi và sản phẩm nông nghiệp địa phương. Lợi nhuận của mô hình đạt khoảng 150 triệu đồng/ha, cao hơn khoảng 36,6% so với sản xuất hoa đại trà. Ngoài ra, theo Phó Giám đốc Trung tâm Khuyến nông tỉnh Hưng Yên Nguyễn Minh Hưng, tỉnh hiện có khoảng 200ha. Nhiều sản phẩm đã được phát triển từ cây sen như hạt sen sấy khô, hạt sen sấy giòn được công nhận OCOP, hạt sen tươi, ngó sen, trà tâm sen, trà lá sen sấy khô...

Thực tế cho thấy, nếu tổ chức sản xuất và chế biến hợp lý, nhiều bộ phận của cây sen đều có thể tạo ra giá trị. Hoa có thể bán tươi, ướp trà hoặc phục vụ du lịch; hạt có thể chế biến thành nhiều sản phẩm; ngó sen, tâm sen, lá sen có thể trở thành nguyên liệu cho các sản phẩm khác. Qua đó, từng bước hình thành chuỗi giá trị thay vì chỉ phụ thuộc vào việc bán hoa tươi trong thời gian ngắn.

Giải pháp phát triển bền vững ngành sen

Nhìn nhận về những thách thức còn tồn đọng, theo đánh giá của các đơn vị thực hiện, việc xây dựng thương hiệu, nhãn hiệu và phát triển du lịch từ cây sen vẫn còn nhiều việc phải làm. Nhãn hiệu chưa hoàn thiện; hoạt động du lịch trải nghiệm còn sơ khai; hạ tầng tại các điểm tham quan chưa đầy đủ; thời gian lưu trú của khách còn ngắn. Kênh tiêu thụ sản phẩm sen cũng chưa thật sự ổn định. Mối liên kết giữa người trồng sen với hợp tác xã, doanh nghiệp chế biến, tiêu thụ và đơn vị du lịch đã được hình thành nhưng còn yếu. Trong khi đó, sản xuất tại một số địa phương vẫn phân tán, quy mô hộ nhỏ, còn chế biến sâu chưa phát triển tương xứng.

Để tháo gỡ khó khăn, đại diện Công ty Cổ phần Dược phẩm quốc tế CODY cho rằng, để phát triển sản phẩm trà sen, việc đầu tiên là phải xây dựng được vùng nguyên liệu ổn định, quy mô đủ lớn và bảo đảm chất lượng. Doanh nghiệp đang phối hợp với các xã hình thành vùng nguyên liệu gần 100ha, hỗ trợ giống, hướng dẫn người dân áp dụng tiến bộ kỹ thuật và bao tiêu sản phẩm đầu ra. Cùng với xây dựng vùng nguyên liệu, doanh nghiệp sẽ tập trung chế biến các sản phẩm từ sen, đẩy mạnh quảng bá và phát triển thị trường. Đây được xem là giải pháp quan trọng để nâng giá trị sản phẩm, đồng thời tạo đầu ra ổn định, khuyến khích người dân duy trì vùng sen hàng hóa.

Tiếp nối các định hướng trên, để mở rộng diện tích trồng sen, Giám đốc Hợp tác xã trà sen Tân An (xã Hòa Xá) Nguyễn Văn Tân đề nghị các ngành chức năng tiếp tục hỗ trợ người dân về giống sen mới, chất lượng cao; quy trình sơ chế, chế biến; xây dựng nhãn hiệu, truy xuất nguồn gốc; phát triển sản phẩm OCOP và đào tạo kỹ năng làm du lịch cộng đồng. Đồng thời, cần tăng cường kết nối với doanh nghiệp tiêu thụ, đơn vị lữ hành và các kênh phân phối.

Đồng quan điểm về phát triển chuyên sâu, PGS, TS Đặng Văn Đông, Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu Rau quả (Học viện Nông nghiệp Việt Nam), cho rằng các địa phương cần tiếp tục hỗ trợ phát triển mô hình sản xuất sen theo hướng hàng hóa, nâng cao chất lượng và hiệu quả kinh tế; chú trọng xây dựng thương hiệu, nhãn hiệu, truy xuất nguồn gốc, bao bì và phát triển sản phẩm chế biến từ sen.

Ngoài ra, cần tăng cường liên kết giữa vùng sản xuất với hợp tác xã, doanh nghiệp, hệ thống phân phối và đơn vị du lịch để hình thành chuỗi giá trị; đẩy mạnh xúc tiến thương mại, kết nối tiêu thụ, quảng bá sản phẩm và tổ chức tham quan mô hình. Công tác đào tạo, tập huấn cho khuyến nông viên, tổ khuyến nông cộng đồng và nông dân cũng cần được quan tâm. Khẳng định về bước đi tiếp theo, Phó Giám đốc Trung tâm Khuyến nông Hà Nội Đoàn Đức Dân cho biết, thời gian tới, Trung tâm sẽ tiếp tục đồng hành cùng người dân phát triển vùng sen theo hướng bền vững; tăng cường liên kết giữa nông dân, hợp tác xã và doanh nghiệp; hỗ trợ xây dựng nhãn hiệu, phát triển chuỗi giá trị và khai thác tiềm năng du lịch sinh thái.