| Công dụng đặc biệt của tỏi Lý Sơn Tỏi Lý Sơn liên tục mất giá: Giải bài toán tiêu thụ nông sản bằng cách nào? Nam Ngư chung tay quảng bá đặc sản tỏi Lý Sơn |
 |
| Nhờ phương pháp tái sinh đất, cây tỏi Lý Sơn phát triển ổn định, năng suất cao hơn, chất lượng đồng đều hơn. Ảnh: Nguyễn Ngọc. |
Hành trình “cứu cát trồng” và những thách thức bấp bênh
Nghề trồng tỏi Lý Sơn đã tồn tại hơn 150 năm, nhưng chỉ thực sự phát triển mạnh từ những năm 1990, khi người dân chuyển từ trồng lạc sang tỏi nhằm nâng cao thu nhập. Diện tích trồng ban đầu chỉ vài chục héc-ta, đến năm 2010 đã tăng lên 200 ha và hiện nay đạt 300 ha, với sản lượng hơn 2.000 tấn mỗi năm. Dù là đặc sản nổi tiếng, tỏi Lý Sơn vẫn rơi vào vòng luẩn quẩn “được mùa mất giá, được giá mất mùa”. Một vụ tỏi kéo dài 6–7 tháng; nếu thuận lợi, mỗi sào đạt 600–700 kg, nhưng năm mất mùa chỉ còn 200–300 kg. Giá tỏi khô cũng biến động mạnh: năm 2018 và 2022, khi hạn hán làm sản lượng thấp, giá tăng lên đỉnh 220.000 đồng/kg; trong khi năm 2019 và 2023, sản lượng dồi dào khiến giá chỉ còn 30.000–40.000 đồng/kg.
Ông Nguyễn Văn Nhật, nhà sáng lập Công ty Phú Sinh, nhớ lại những khó khăn của nông dân: đời sống bấp bênh, nhiều người phải ra biển hoặc lên đất liền làm thuê. Bản thân ông từng rời quê làm thợ điện tại Đà Nẵng, nhưng năm 2014, khi Lý Sơn hòa lưới điện quốc gia, ông quyết định trở về quê phát triển sự nghiệp và hỗ trợ gia đình kinh doanh hành tỏi. Những ngày đầu trở về, đúng dịp giáp vụ, ông Nhật chứng kiến hàng chục tấn tỏi chất đống, giá rớt thê thảm. Nguyên nhân chính là thiếu thương hiệu, không có chứng nhận chất lượng và thiếu kênh phân phối ổn định.
Ông Nhật không chỉ buôn bán mà còn trực tiếp ra đồng, theo dõi cách bà con làm đất, tưới nước, bón phân, và ghi chép chi tiết từng bước. Năm 2019, ông thử nghiệm trồng 1.000 m² tỏi theo tiêu chuẩn VietGAP, HACCP, nhưng vụ đầu tiên thất bại, âm vốn hơn 60 triệu đồng. Bài học đắt giá này giúp ông nhận ra rằng muốn thoát vòng luẩn quẩn, cần xây dựng quy trình canh tác bài bản, giám sát chặt chẽ từng khâu và tạo dựng thương hiệu bền vững.
Quá trình nghiên cứu kéo dài hai năm, ông Nhật rong ruổi khắp đảo học kỹ thuật, tham gia các khóa đào tạo về kinh doanh và xây dựng thương hiệu tại TP. HCM. Một vấn đề lớn là đất trồng: Lý Sơn có đất đỏ bazan và lớp cát trắng san hô trên bề mặt. Theo cách trồng truyền thống, nông dân cứ 1–2 vụ phải thay đất hoàn toàn, vứt lớp cát cũ đi rồi lấy cát mới từ biển phủ lên đất. Phương pháp này tồn tại hàng trăm năm nhưng gây lãng phí tài nguyên và ảnh hưởng đến môi trường.
Ông Nhật nảy ra ý tưởng tái sử dụng đất cũ, vừa bảo vệ môi trường vừa giảm chi phí. Thay vì bỏ đi, lớp cát trên cùng được băm nhỏ, xới tơi lớp đất đỏ bazan, phơi nắng 7–10 ngày và bổ sung dinh dưỡng hữu cơ để tái sinh đất. Quy trình này giúp giữ độ xốp, thoát nước tốt, giảm áp lực lên lớp cát phủ, hạn chế phải thay cát mới, đồng thời duy trì hương vị đặc trưng của tỏi. Ông hướng dẫn nông dân kết hợp tưới nước hợp lý để làm mát lớp đất, đồng thời ủ phân hữu cơ tăng độ phì nhiêu tự nhiên, giữ cấu trúc xốp và khả năng thoát nước tốt. Việc này không chỉ giảm chi phí trồng trọt mà còn bảo vệ môi trường, tạo lợi ích lâu dài.
Nhờ phương pháp tái sinh đất, cây tỏi Lý Sơn phát triển ổn định, năng suất cao hơn, chất lượng đồng đều hơn. Nông dân nhận thấy hiệu quả thực tế, thu nhập tăng, dần từ bỏ thói quen cũ và hướng đến sản xuất bền vững. Tỏi Lý Sơn không còn là cây đặc sản dễ tổn thương trước biến động giá cả, mà trở thành sản phẩm có giá trị kinh tế ổn định, mở đường cho việc xây dựng thương hiệu mạnh trong tương lai.
Xây dựng thương hiệu và mở rộng thị trường
 |
| Công ty Phú Sinh hiện có 6 sản phẩm OCOP, trong đó 3 sản phẩm 3 sao, tỏi đen cô đơn 4 sao và “Tỏi Lý Sơn” đạt OCOP 5 sao cấp quốc gia.. Ảnh: Võ Hà. |
Sau khi giải quyết vấn đề đất trồng, ông Nguyễn Văn Nhật tập trung xây dựng quy trình sản xuất chuẩn “từ hạt giống đến bàn ăn”. Đất được lấy mẫu phân tích định kỳ, hạt giống tỏi được tuyển chọn kỹ lưỡng và ngâm dung dịch khử trùng sinh học trước khi trồng. Nông dân chỉ sử dụng phân hữu cơ và thuốc sinh học trong danh mục VietGAP, mọi hoạt động đều được ghi nhật ký chi tiết: ngày bón phân, loại phân, liều lượng, tưới nước, phòng trừ sâu bệnh. Khi thu hoạch, tỏi được phơi khô tự nhiên, phân loại theo kích cỡ và bảo quản ở nhiệt độ ổn định trước khi kiểm định và cấp chứng nhận, đảm bảo chất lượng đồng đều từ từng củ tỏi nhỏ nhất.
Để thuyết phục nông dân thay đổi thói quen lâu đời, Phú Sinh đưa ra chính sách thu mua hấp dẫn: tỏi VietGAP có giá cao hơn 1,5 lần so với tỏi truyền thống, đồng thời bao tiêu đầu ra. Từ hai hộ thử nghiệm năm 2019, đến nay công ty đã liên kết 85 hộ, canh tác 40 ha, trong đó 32 ha đạt VietGAP và 8 ha đạt HACCP. Sự thay đổi thói quen canh tác đã nâng thu nhập đáng kể, đồng thời giúp nông dân tự tin chuyển đổi toàn bộ diện tích sang sản xuất hữu cơ. Việc tham gia quy trình chuẩn không chỉ nâng chất lượng sản phẩm mà còn giúp người nông dân tự hào về sản phẩm của mình, từng củ tỏi trở thành thương hiệu đại diện cho Lý Sơn.
Tháng 7/2023, Phú Sinh ký hợp đồng cung ứng dài hạn với một tập đoàn hàng tiêu dùng lớn, mở ra cơ hội tiếp cận hơn 100 triệu người tiêu dùng. Để đáp ứng, ông Nguyễn Văn Nhật phải huy động vốn lớn, cầm cố sổ đỏ gia đình và người thân. Quy trình sản xuất nghiêm ngặt đảm bảo chất lượng đồng đều: từng củ tỏi được kiểm tra kỹ về độ khô, màu vỏ và mùi hương.
Nhờ đó, người trồng tỏi thu gần nửa tỷ đồng mỗi ha, lãi ròng 150–180 triệu đồng. Năm 2024, đối tác tiêu thụ 150 tấn tỏi, gấp ba lần năm trước, tạo sự ổn định cho người nông dân và củng cố niềm tin vào sản xuất hữu cơ. Phú Sinh tiếp tục đầu tư chế biến sâu, nhập dây chuyền lên men tỏi đen từ Nhật Bản và phát triển công nghệ phù hợp với Việt Nam. Sản phẩm tỏi đen kéo dài 45–50 ngày, kiểm soát nghiêm ngặt nhiệt độ và độ ẩm, đạt HACCP, ISO 22000.
Công ty hiện có 6 sản phẩm OCOP, trong đó 3 sản phẩm 3 sao, tỏi đen cô đơn 4 sao và “Tỏi Lý Sơn” đạt OCOP 5 sao cấp quốc gia. Bao bì, nhãn mác, tem chống hàng giả, QR code truy xuất nguồn gốc được áp dụng đầy đủ, giúp người tiêu dùng yên tâm khi mua sản phẩm. Giá tỏi tăng đáng kể: tỏi truyền thống 45.000–50.000 đồng/kg, VietGAP 70.000–80.000 đồng/kg, OCOP 5 sao 180.000–220.000 đồng/kg, tỏi đen 1,2 triệu đồng/kg. Phú Sinh hợp tác gần 10 công ty chế biến, tiêu thụ hơn 200 tấn tỏi mỗi năm, đồng thời đang đàm phán xuất khẩu sang Nhật Bản, Hàn Quốc, EU.
Thành công này nâng tầm thương hiệu tỏi Lý Sơn, truyền cảm hứng khởi nghiệp, liên kết chặt chẽ nông dân và ứng dụng công nghệ để phát triển bền vững. Ông Nguyễn Văn Nhật tiếp tục mở rộng quy mô: đến 2030 dự kiến liên kết 200 hộ trên 100 ha, doanh thu 200 tỷ đồng/năm. Hành trình này chính là tấm “hộ chiếu” đưa tỏi Lý Sơn từ bàn ăn nội địa ra thị trường quốc tế, nâng tầm giá trị nông sản, đồng thời góp phần khẳng định vị thế thương hiệu Việt trên bản đồ nông sản toàn cầu, tạo niềm tự hào cho người dân Lý Sơn.
