Thách thức chuyển đổi xanh và áp lực từ thị trường quốc tế

Tại Hội thảo Trọng tâm tại Việt Nam với chủ đề Cơ hội thúc đẩy lúa phát thải thấp tại Đồng bằng sông Cửu Long do Bộ Nông nghiệp và Môi trường phối hợp cùng Viện Nghiên cứu Lúa gạo Quốc tế tổ chức ngày 23/1 tại Hà Nội, các chuyên gia đã chỉ ra hàng loạt rào cản lớn mà ngành lúa gạo Việt Nam đang phải đối mặt. Theo đó, giảm phát thải khí nhà kính trong nông nghiệp hiện không còn là lựa chọn mang tính tự nguyện, mà đã trở thành định hướng chiến lược xuyên suốt của Việt Nam.

TS. Nguyễn Đỗ Anh Tuấn, Vụ trưởng Vụ Hợp tác Quốc tế (Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn), cho rằng hội thảo diễn ra trong bối cảnh thế giới đang phải đối mặt với “thách thức kép” về an ninh lương thực và biến đổi khí hậu. Theo ông, quá trình chuyển đổi sang mô hình nông nghiệp xanh, bền vững đang được đẩy mạnh nhằm khẳng định vai trò dẫn dắt của Việt Nam trong các giải pháp khí hậu toàn cầu.

Dù sở hữu tiềm năng lớn, quá trình chuyển đổi sang sản xuất lúa gạo phát thải thấp vẫn đang đối mặt với nhiều khó khăn nội tại. Các chuyên gia phân tích rằng quy mô sản xuất nhỏ lẻ của nông hộ khiến việc đồng bộ hóa các kỹ thuật canh tác tiên tiến trở nên phức tạp. Bên cạnh đó, chi phí đầu tư ban đầu cao cũng tạo ra rào cản tâm lý và những rủi ro tài chính nhất định đối với người nông dân khi tiếp cận các công nghệ mới.

Một khó khăn mang tính kỹ thuật then chốt khác được chỉ ra là Việt Nam hiện vẫn thiếu hệ thống đo đạc, báo cáo và thẩm tra phát thải đủ tin cậy để làm cơ sở cấp các chứng nhận quốc tế. Cùng với đó, các liên kết trong chuỗi giá trị cũng như thị trường tiêu thụ dành riêng cho dòng sản phẩm gạo phát thải thấp mới chỉ ở giai đoạn khởi đầu, chưa thực sự định hình rõ nét để tạo ra sức bật mạnh mẽ.

Nhìn vào bức tranh xuất khẩu năm 2025, số liệu từ Cục Hải quan (Bộ Tài chính) cho thấy những biến động đáng chú ý khi lượng gạo xuất khẩu đạt 8,06 triệu tấn, với trị giá 4,1 tỷ USD. So với năm 2024, kết quả này giảm 10,8% về lượng và giảm tới 27,6% về trị giá kim ngạch, trở thành mức xuất khẩu thấp nhất trong vòng ba năm trở lại đây, dù vẫn cao hơn giai đoạn trước năm 2022.

Thực tế này đặt ra yêu cầu ngành lúa gạo phải có những thay đổi mạnh mẽ về chất lượng nhằm bù đắp sự sụt giảm về giá trị tổng thể. Các yêu cầu ngày càng khắt khe từ thị trường quốc tế về truy xuất nguồn gốc và trách nhiệm môi trường đang tạo áp lực lớn lên các doanh nghiệp Việt Nam. Trong bối cảnh đó, Đồng bằng sông Cửu Long – vựa lúa lớn nhất cả nước – đang đứng trước những thách thức ngày càng nặng nề do tác động của biến đổi khí hậu.

Khu vực này không chỉ giữ vai trò then chốt trong bảo đảm an ninh lương thực quốc gia mà còn là sinh kế của hàng chục triệu nông dân. Tuy nhiên, đây cũng là nơi phát sinh lượng phát thải mê-tan đáng kể từ phương thức canh tác lúa nước truyền thống. Nếu không có các biện pháp can thiệp kịp thời, những lợi thế về sản lượng có nguy cơ bị xói mòn khi thị trường thế giới ngày càng siết chặt các tiêu chí môi trường đối với nông sản.

Giải pháp đột phá nâng tầm giá trị thương hiệu quốc gia

Để vượt qua các thách thức nêu trên, việc triển khai đồng bộ các giải pháp kỹ thuật và chính sách được xem là yêu cầu cấp thiết. TS. Nguyễn Đỗ Anh Tuấn khẳng định, nếu được triển khai đúng hướng, gạo phát thải thấp không chỉ đơn thuần là một sản phẩm nông nghiệp, mà còn là giải pháp khí hậu và là câu chuyện thương hiệu quốc gia, góp phần nâng cao sinh kế cho hàng triệu nông dân.

Tại hội thảo, các chuyên gia đã đề xuất nhiều đổi mới kỹ thuật cụ thể như áp dụng phương thức tưới ngập khô xen kẽ, sử dụng giống lúa chất lượng cao và quản lý phân bón hợp lý. Khi được kết hợp với hệ thống đo đếm và chứng nhận phát thải, các giải pháp này sẽ tạo ra tác động kép, vừa bảo vệ môi trường, vừa nâng cao khả năng chống chịu và thu nhập cho cộng đồng nông thôn.

Canh tác thông minh giúp hạt gạo Việt Nam đáp ứng các tiêu chuẩn khắt khe của những thị trường khó tính như Liên minh châu Âu, Nhật Bản và Bắc Mỹ. Thực tế cho thấy, nông sản đạt chuẩn xanh tại các khu vực này có thể được giao dịch với mức giá cao hơn từ 10% đến 25% so với sản phẩm thông thường, mở ra cơ hội củng cố uy tín thương hiệu gạo Việt thông qua mô hình sản xuất sạch.

Mặc dù kim ngạch xuất khẩu năm 2025 sụt giảm về con số tuyệt đối, Việt Nam vẫn vượt qua Thái Lan để vươn lên vị trí thứ hai thế giới về xuất khẩu gạo, chỉ sau Ấn Độ. Kết quả này cho thấy vị thế của gạo Việt Nam trên thị trường quốc tế vẫn rất vững chắc, đồng thời khẳng định ngành lúa gạo hoàn toàn có thể bứt phá mạnh mẽ về giá trị nếu tận dụng tốt xu hướng tiêu dùng xanh và các chứng nhận môi trường.

Ông Đỗ Hà Nam, Chủ tịch Hiệp hội Lương thực Việt Nam, đánh giá rằng việc tham gia vào chuỗi sản xuất gạo xanh mang lại lợi ích đa mục tiêu. Không chỉ giúp doanh nghiệp mở rộng thị trường vào phân khúc cao cấp và nâng cao giá trị hạt gạo, mô hình này còn góp phần cải thiện thu nhập cho người trồng lúa, qua đó bảo đảm lợi ích bền vững trong dài hạn.

Ông Jongsoo Shin, Giám đốc Khu vực châu Á của Viện Nghiên cứu Lúa gạo Quốc tế, nhận định Ban Thư ký ASEAN đã tái khẳng định cam kết xây dựng lộ trình chung trong phát triển nông nghiệp. Đây được xem là nền tảng quan trọng để thúc đẩy các chương trình hành động phối hợp hiệu quả hơn giữa các quốc gia thành viên, hướng tới một hệ sinh thái sản xuất lúa gạo năng động và bền vững.

Trong khi đó, bà Ferosa Arsadita, đại diện Tổ chức Hợp tác Quốc tế Đức, chia sẻ rằng dự án Hành động Khí hậu ASEAN đã đạt được nhiều kết quả tích cực từ năm 2023 và hiện đang được xem xét cho giai đoạn tiếp theo sau năm 2026. Các mô hình thí điểm tại Việt Nam được kỳ vọng sẽ trở thành hình mẫu, qua đó chia sẻ kinh nghiệm cho những khu vực khác như châu Phi hay Mỹ Latinh thông qua hợp tác quốc tế.

Gạo phát thải thấp không chỉ là một sản phẩm thương mại, mà còn là chìa khóa để Việt Nam bứt phá trên bản đồ nông sản toàn cầu. Việc thực hiện bài bản các kỹ thuật đo đếm và quản trị chuỗi giá trị sẽ giúp hạt gạo Việt Nam khẳng định rõ hơn vị thế xanh, bền vững, qua đó mở ra con đường ngắn nhất để vừa bảo vệ môi trường, vừa bảo đảm tương lai thịnh vượng cho ngành lúa gạo.