Theo số liệu từ Cục Cảnh sát Phòng chống tội phạm về môi trường (Bộ Công an), Việt Nam phát sinh khoảng 3,5 triệu tấn rác thải nhựa mỗi năm, nhưng chỉ có khoảng 33% được tái chế. Với 65% lượng rác thải nhựa có nguy cơ rò rỉ ra sông ngòi và biển cả, việc áp dụng cơ chế EPR không chỉ là giải pháp giảm thiểu ô nhiễm mà còn là đòn bẩy để xây dựng một nền kinh tế xanh và bền vững.

Cơ chế EPR: Trách nhiệm không chỉ dừng ở nhà máy

Nghị định 110/2026/NĐ-CP quy định chi tiết Điều 54 và 55 của Luật Bảo vệ môi trường, áp dụng cho các nhà sản xuất, nhập khẩu 6 nhóm sản phẩm chủ yếu: bao bì; ắc quy và pin; dầu nhớt; săm lốp; điện - điện tử và phương tiện giao thông đường bộ.

Điểm đáng chú ý là trách nhiệm này không chỉ bó hẹp ở đơn vị sản xuất trực tiếp mà còn mở rộng đến các bên đặt hàng gia công hoặc đơn vị được ủy thác nhập khẩu. Tỷ lệ tái chế bắt buộc được tính dựa trên tổng khối lượng sản phẩm, bao bì đưa ra thị trường trong năm. Cụ thể:

Nhóm bao bì: Nhôm và nhựa PET cứng có tỷ lệ 22%; bao bì giấy, carton và sắt là 20%.

Nhóm điện tử: Điện thoại di động chịu tỷ lệ cao nhất là 15%, máy tính và máy in ở mức 9%.

Nhóm pin và ắc quy: Dao động từ 8-15%.

Các tỷ lệ này không cố định mà sẽ được Bộ Nông nghiệp và Môi trường điều chỉnh tăng theo chu kỳ 3 năm một lần (tối đa 10%), bắt đầu từ năm 2029 để phù hợp với thực tế phát triển công nghệ tái chế.

Lựa chọn của doanh nghiệp: Tự tái chế hoặc đóng góp tài chính

Để tuân thủ quy định, doanh nghiệp có quyền lựa chọn các hình thức thực hiện linh hoạt. Nếu đủ năng lực, doanh nghiệp có thể tự tái chế, thuê đơn vị chuyên nghiệp hoặc ủy quyền cho bên thứ ba. Tuy nhiên, mọi hoạt động này phải được đăng ký kế hoạch và báo cáo kết quả trên Hệ thống thông tin EPR quốc gia trước ngày 01/4 hằng năm.

Trong trường hợp không tự tổ chức tái chế, doanh nghiệp phải đóng góp tài chính vào Quỹ Bảo vệ môi trường Việt Nam. Mức đóng góp được tính theo công thức cụ thể dựa trên khối lượng hàng hóa, tỷ lệ tái chế bắt buộc và định mức chi phí tái chế hợp lý (Fs). Tiền đóng góp phải được nộp trước ngày 20/4 hằng năm.

Nhằm hỗ trợ cộng đồng doanh nghiệp, Nghị định cũng quy định rõ các trường hợp miễn trừ. Cụ thể, những đơn vị có tổng doanh thu dưới 30 tỷ đồng mỗi năm hoặc sản phẩm sản xuất phục vụ xuất khẩu, tạm nhập tái xuất sẽ không phải thực hiện trách nhiệm này.

Chấm dứt tình trạng "tái chế hình thức" và gói hỗ trợ lên đến 20 tỷ đồng

Một trong những điểm mới quyết liệt của Nghị định 110/2026/NĐ-CP là quy cách tái chế bắt buộc. Việc tái chế phải tạo ra nguyên liệu hoặc sản phẩm có giá trị sử dụng, thay vì chỉ thu gom hoặc xử lý sơ sài. Ví dụ, nhựa PET phải được tái chế thành hạt nhựa thương phẩm; thủy tinh từ thiết bị điện tử phải được xay nghiền làm nguyên liệu sản xuất gạch không nung hoặc bê tông. Điều này giúp ngăn chặn ô nhiễm thứ cấp và nâng cao giá trị của ngành công nghiệp tái chế.

Đồng hành cùng doanh nghiệp, Chính phủ cũng đưa ra các gói hỗ trợ tài chính hấp dẫn từ Quỹ Bảo vệ môi trường Việt Nam. Theo đó, các đơn vị tái chế hoặc tổ chức thực hiện trách nhiệm tái chế có thể nhận được hỗ trợ:

Tối đa 10 tỷ đồng/gói: Đối với nhóm bao bì, dầu nhớt, săm lốp, bóng đèn và tấm quang năng.

Tối đa 20 tỷ đồng/gói: Đối với nhóm ắc quy, pin, sản phẩm điện tử và phương tiện giao thông.

Hằng năm, Bộ Nông nghiệp và Môi trường sẽ tổ chức xét duyệt công khai các gói hỗ trợ này trước ngày 01/6. Đây là nguồn lực quan trọng giúp các doanh nghiệp nâng cấp công nghệ, hoàn thiện hạ tầng thu gom và đóng góp tích cực vào mục tiêu Net Zero của quốc gia.