Đề nghị đưa nghề nước mắm truyền thống Phan Thiết vào danh mục di sản quốc gia
Hiệp hội Nước mắm Phan Thiết vừa đề xuất tỉnh Lâm Đồng thực hiện các bước lập hồ sơ khoa học trình Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch thẩm định, nhằm đưa nghề làm nước mắm truyền thống tại đây vào danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2026.
Hành trình từ làng nghề ven biển đến thương hiệu vang danh
Nghề muối cá làm nước mắm tại vùng biển này có nguồn gốc từ cuối thế kỷ 17, gắn liền với bước chân của ngư dân các tỉnh miền Trung như Quảng Trị, Quảng Ngãi, Bình Định, Phú Yên... Trong những chuyến hải trình theo đàn cá vụ Nam, nhận thấy vùng đất trù phú, nhiều gia đình đã chọn ở lại lập nghiệp.
Từ quy mô sản xuất nhỏ lẻ trong gia đình để phục vụ sinh hoạt, nghề dần phát triển thành các làng chài sầm uất, cung ứng sản phẩm cho khắp các vùng nông thôn. Đến đầu thế kỷ 20, Phan Thiết xuất hiện nhiều cơ sở quy mô lớn của các "hàm hộ" nổi tiếng như Bát Xì, Cửu Nghĩa, Cửu Phùng.
Thời điểm đó, nước mắm được chứa trong tĩn gốm đất nung, theo ghe bầu của thương nhân phân phối rộng khắp trong Nam ngoài Bắc. Vị thế của làng nghề càng được khẳng định khi vào năm 1904, chính quyền bảo hộ Pháp chọn nơi đây làm trung tâm phát triển thương mại và chế biến nước mắm hàng đầu Trung Kỳ.
Nhờ sự đầu tư này, sản lượng đã có bước nhảy vọt đáng kể, từ mức 4 triệu lít năm 1925 lên đến khoảng 50 triệu lít vào năm 1928. Sau năm 1954, nghề tiếp tục thăng hoa với sự đóng góp của cộng đồng di cư, giúp thương hiệu nước mắm Phan Thiết không chỉ nổi tiếng trong nước mà còn vươn tầm quốc tế.
Theo ông Trương Quang Hiến, Chủ tịch Hiệp hội Nước mắm Phan Thiết, đơn vị hiện đang phối hợp chặt chẽ với Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Lâm Đồng để củng cố các luận cứ khoa học cho hồ sơ di sản quốc gia, đáp ứng các tiêu chuẩn khắt khe của Luật Di sản Văn hóa.
Bản sắc văn hóa ẩm thực và tiềm năng kinh tế bền vững
Sức sống của nước mắm Phan Thiết nằm ở quy trình ủ chượp truyền thống nghiêm ngặt từ cá cơm, cá nục tươi và muối hạt. Cá được ủ trong thùng lều gỗ hoặc lu chượp từ 8 đến 18 tháng để thủy phân tự nhiên thành dòng nước cốt màu vàng rơm hoặc nâu đỏ cánh gián đặc trưng.
Dòng nước đầu tiên rút ra gọi là mắm nhỉ, có độ đạm cao và hương vị đậm đà nhất; các đợt rút sau khi châm thêm nước được gọi là nước mắm ngang. Phương thức chế biến thủ công này không chỉ tạo ra sản phẩm chất lượng cao mà còn chứa đựng tri thức dân gian đúc kết qua nhiều thế hệ.
Dù từng có giai đoạn thăng trầm, nghề nước mắm truyền thống Phan Thiết đã có sự hồi sinh mạnh mẽ trong những năm gần đây. Thống kê giai đoạn 2021–2024 cho thấy sản lượng đạt khoảng 30 triệu lít mỗi năm với doanh thu ước tính 1.000 tỷ đồng.
Việc lập hồ sơ công nhận di sản quốc gia không chỉ là sự tôn vinh giá trị văn hóa ẩm thực mà còn tạo động lực lớn để thúc đẩy kinh tế địa phương. Nghề không chỉ mang lại thu nhập mà còn tạo việc làm ổn định cho hàng nghìn lao động tại vùng biển này.
Hiện nay, nhiều sản phẩm nước mắm của địa phương đã xuất khẩu sang nhiều thị trường quốc tế, trở thành biểu tượng cho sự tinh tế của ẩm thực Việt. Việc chuẩn hóa hồ sơ khoa học được kỳ vọng sẽ giúp thương hiệu nước mắm truyền thống có thêm bệ phóng vững chắc để phát triển bền vững trong tương lai.
