Hoàng đế Quang Trung (1753-1792), tên thật là Nguyễn Huệ, miếu hiệu Tây Sơn Thái Tổ, còn được biết đến với danh xưng Bắc Bình Vương. Một số tài liệu ghi nhận ông có tên khai sinh là Hồ Thơm, quê gốc Nghệ An, sinh ra tại vùng Tây Sơn, phủ Quy Nhơn (thuộc Bình Định cũ, nay là Gia Lai). Ông là một trong 3 anh em nhà Tây Sơn, cùng với Nguyễn Nhạc và Nguyễn Lữ.

Vị hoàng đế đại tài trong lịch sử Việt Nam

Năm 1771, khi mới 18 tuổi, Nguyễn Huệ cùng 2 anh em dựng cờ khởi nghĩa tại Tây Sơn thượng đạo, mở đầu cho phong trào Tây Sơn. Nhờ đường lối và sách lược phù hợp, nghĩa quân nhanh chóng phát triển, mở rộng địa bàn hoạt động từ Tây Sơn hạ đạo đến vùng Nam Trung Bộ, tiến tới kiểm soát cả Gia Định vào năm 1783. Trong giai đoạn này, Nguyễn Huệ nổi lên như một tướng lĩnh xuất sắc với nhiều chiến công quan trọng.

Danh hiệu Bắc Bình Vương được phong cho Nguyễn Huệ trong bối cảnh Nguyễn Nhạc xưng đế, phân phong quyền lực cho các em để quản lý lãnh thổ. Theo đó, Nguyễn Lữ giữ Gia Định, còn Nguyễn Huệ trấn giữ Thuận Hóa, giữ vai trò then chốt về quân sự ở phía Bắc.

Năm 1786, sau khi đánh bại lực lượng chúa Nguyễn ở Đàng Trong, Nguyễn Huệ tiến quân ra Bắc, lật đổ tập đoàn phong kiến họ Trịnh - thế lực đã tồn tại hơn 250 năm. Sự kiện này góp phần chấm dứt cục diện nội chiến Trịnh - Nguyễn kéo dài, khôi phục nhà Hậu Lê và đặt nền tảng cho việc thống nhất đất nước sau hơn hai thế kỷ chia cắt.

Đến năm 1788, Nguyễn Huệ lên ngôi Hoàng đế, lấy niên hiệu Quang Trung. Ngay sau đó, ông đối mặt với thách thức lớn khi vua Lê Chiêu Thống cầu viện nhà Thanh. Cuối năm 1788, khoảng 29 vạn quân Thanh do Tôn Sĩ Nghị chỉ huy tiến vào Đại Việt và chiếm kinh thành Thăng Long.

Khi đó, Nguyễn Huệ đang đóng quân tại Phú Xuân (Huế ngày nay). Trước tình hình cấp bách, ông lên ngôi hoàng đế và nhanh chóng xuất quân ra Bắc đánh đuổi quân Thanh.

Cuộc hành quân của quân Tây Sơn diễn ra với tốc độ thần tốc. Ngày 15/1/1789, quân tiến đến Thanh Hóa - Nghệ An để bổ sung lực lượng; chỉ khoảng 10 ngày sau, Quang Trung mở màn chiến dịch phản công.

Đêm mồng 3 Tết Kỷ Dậu, quân Tây Sơn tiến công đồn Hạ Hồi, buộc quân Thanh đầu hàng, sau đó đánh thẳng vào cứ điểm Ngọc Hồi. Rạng sáng mồng 5 Tết, Quang Trung trực tiếp chỉ huy trận đánh then chốt tại đây, sử dụng hỏa công và lực lượng xung kích phá vỡ phòng tuyến, mở đường tiến vào Thăng Long.

Cùng lúc, các cánh quân khác đồng loạt tấn công Khương Thượng, thọc sâu vào kinh thành. Trước thế tiến công dồn dập, Tôn Sĩ Nghị hoảng loạn bỏ chạy về nước, quân Thanh tan rã, chịu tổn thất nặng nề.

Chỉ trong khoảng 5 ngày Tết, quân Tây Sơn đã đánh tan hoàn toàn lực lượng xâm lược, giải phóng Thăng Long. Quân Thanh chỉ chiếm giữ kinh thành khoảng 45 ngày trước khi bị quét sạch. Chiến thắng này được đánh giá là một trong những chiến công hiển hách bậc nhất trong lịch sử chống ngoại xâm của dân tộc, thể hiện tài năng quân sự xuất chúng của vua Quang Trung. Sau đó, nhà Thanh cũng chính thức công nhận triều đại Tây Sơn.

Dấu ấn cải cách có ảnh hưởng sâu rộng

Không chỉ nổi bật trên phương diện quân sự, trong thời gian trị vì từ 1789-1792, vua Quang Trung còn triển khai nhiều cải cách quan trọng. Ông ban hành chiếu khuyến nông, kêu gọi người dân trở về quê sản xuất, giảm thuế cho dân nghèo, thúc đẩy lưu thông hàng hóa. Trong lĩnh vực giáo dục, ông cho lập Viện Sùng Chính để dịch sách chữ Hán sang chữ Nôm, đồng thời có chủ trương xây dựng Phượng Hoàng trung đô tại Nghệ An.

Sau chiến thắng, với tinh thần nhân đạo, ông còn cho chôn cất hàng vạn binh lính nhà Thanh tử trận, thể hiện cách ứng xử mang tính nhân văn đối với đối phương.

Ngày 16/9/1792, vua Quang Trung đột ngột qua đời khi mới 39 tuổi. Sự ra đi sớm của ông được xem là tổn thất lớn đối với Đại Việt, khiến triều Tây Sơn nhanh chóng suy yếu trong những năm tiếp theo.

Hiện nay, nhiều di tích gắn với cuộc đời và sự nghiệp của ông vẫn được lưu giữ, tiêu biểu như Gò Đống Đa tại Hà Nội - nơi ghi dấu chiến thắng lịch sử mùa xuân năm 1789. Hình ảnh và công lao của vua Quang Trung tiếp tục được hậu thế ghi nhận, trở thành biểu tượng tiêu biểu của tinh thần quật cường và ý chí thống nhất đất nước của dân tộc Việt Nam.

Theo dữ liệu đơn vị hành chính do Tổng cục Thống kê công bố (trước sáp nhập), Việt Nam có 25 phường, xã mang tên Quang Trung. Với con số này, vị anh hùng dân tộc, hoàng đế của triều Tây Sơn trở thành danh nhân được đặt tên cho nhiều địa phương nhất trên cả nước.

Các tỉnh, thành có địa danh mang tên ông trải dài từ Bắc vào Nam (trước sáp nhập) như Hà Nội, Hà Giang, Cao Bằng, Thái Nguyên, Lạng Sơn, Quảng Ninh, Hải Dương, Hải Phòng, Hưng Yên, Thái Bình, Hà Nam, Nam Định, Thanh Hóa, Nghệ An, Bình Định, Kon Tum và Đồng Nai. Việc tên tuổi của ông xuất hiện rộng khắp trên bản đồ hành chính cho thấy tầm ảnh hưởng sâu rộng của vị hoàng đế này trong đời sống lịch sử và văn hóa Việt Nam.