Vượt khó giữ vững vị thế trước những sóng ngầm địa chính trị

Năm 2025 ghi nhận những nỗ lực đáng kể của cộng đồng doanh nghiệp khi phải trực diện đối mặt với suy thoái kinh tế toàn cầu cùng rào cản thuế quan từ Mỹ. Biến cố lớn nhất xảy ra vào ngày 2/4/2025, khi sắc lệnh áp thuế đối ứng lên tới 46% đối với nông sản Việt Nam tại thị trường này khiến xuất khẩu điều rơi vào tình trạng đình trệ. Trong giai đoạn từ tháng 4 đến tháng 8, lượng hàng xuất sang Mỹ sụt giảm từ 30% đến 42% mỗi tháng. Tuy nhiên, nhờ sự vào cuộc quyết liệt của Chính phủ, các bộ ngành cùng Hiệp hội Điều Việt Nam (VINACAS), mức thuế đã giảm dần xuống 20% vào tháng 7 và chính thức về 0% vào tháng 11/2025. Dù tổng lượng xuất khẩu vào Mỹ cả năm vẫn giảm 29,3%, việc tháo gỡ rào cản vào phút chót đã góp phần bảo vệ thị trường lớn thứ hai, chiếm 13,88% thị phần của điều Việt Nam.

Trong bối cảnh thị trường Mỹ gặp khó, Trung Quốc vươn lên trở thành thị trường số 1 với kim ngạch đạt gần 1 tỷ USD, cụ thể là 999.010.015 USD, chiếm 19,64% thị phần và tăng trưởng tới 49,66% về giá trị. Đáng chú ý, khu vực Trung Đông cũng nổi lên như một điểm sáng với sự góp mặt của UAE, Saudi Arabia, Iraq, Israel và Jordan trong top 20 thị trường lớn nhất. Tổng lượng xuất khẩu sang 5 quốc gia này đạt gần 80.000 tấn, chiếm 10% tổng sản lượng. Theo số liệu từ Bộ Nông nghiệp và Môi trường, kim ngạch xuất khẩu sang khu vực này chạm mốc 490 triệu USD, đưa Trung Đông trở thành một trong ba nhóm thị trường tiêu thụ lớn nhất của Việt Nam. Ông Phạm Văn Công, Chủ tịch VINACAS, khẳng định đây là kết quả của sự năng động và khả năng chuyển hướng kịp thời của cộng đồng doanh nghiệp.

Tuy nhiên, vị thế chiến lược này đang phải đối mặt với những thử thách mới khi xung đột tại Trung Đông bùng phát. Ông Bạch Khánh Nhựt, Phó Chủ tịch thường trực VINACAS, nhấn mạnh rằng tác động của chiến sự đã hiện hữu trong từng container hàng. Nhiều lô hàng buộc phải tạm dừng tại các cảng trung chuyển an toàn do tuyến đường dẫn vào Trung Đông bị phong tỏa hoặc đặt trong tình trạng nguy hiểm. Hệ quả trực tiếp là cước vận tải biển được dự báo tăng từ 25% đến 35%, trong khi thời gian vận chuyển kéo dài thêm từ 7 đến 14 ngày do tàu phải thay đổi lộ trình. Một số hãng tàu thậm chí còn áp dụng quyền trả hàng tại cảng an toàn, khiến doanh nghiệp rơi vào thế tiến thoái lưỡng nan khi hàng không thể đến tay người mua, còn dòng tiền thanh toán đứng trước nguy cơ bị đình trệ.

Không chỉ dừng lại ở Trung Đông, dư chấn của tình hình này còn lan sang các thị trường ổn định như Mỹ và châu Âu, tạo ra sức ép kép từ chi phí logistics gia tăng và tâm lý thắt chặt chi tiêu của đối tác. Theo ông Lê Bá Anh, Phó Cục trưởng Cục Chất lượng, sự gián đoạn thanh toán do nguyên nhân bất khả kháng có thể khiến doanh nghiệp không có nguồn tài chính để thu mua nguyên liệu cho vụ mùa tiếp theo. Nếu xung đột kéo dài khoảng ba tháng, mức thiệt hại đối với xuất khẩu nông lâm thủy sản sang riêng khu vực châu Âu có thể lên tới 1,6 tỷ USD do các tuyến vận tải qua kênh đào Suez bị gián đoạn nghiêm trọng. Những biến động địa chính trị này đang buộc doanh nghiệp phải xây dựng tư duy quản trị rủi ro linh hoạt và chủ động hơn để thích ứng với môi trường thương mại ngày càng bất định.

Chuyển mình bứt phá thông qua chiến lược chế biến sâu

Bước sang năm 2026, ngành điều đặt mục tiêu xuất khẩu 800.000 tấn nhân điều, mang về kim ngạch khoảng 5 tỷ USD. Dù dự báo giá nhân điều có thể tiếp tục biến động, Chủ tịch Phạm Văn Công khẳng định hành trình năm 2026 sẽ không có chỗ cho sự chủ quan. Để ứng phó với các rủi ro thương mại và vận tải, doanh nghiệp được khuyến cáo ưu tiên bán hàng theo giá CIF hoặc CNF thay vì FOB như truyền thống. Theo ông Công, việc chủ động kiểm soát quy trình vận tải và bảo hiểm sẽ giúp doanh nghiệp giảm thiểu thiệt hại nếu xảy ra sự cố ngoài ý muốn trong quá trình vận chuyển hoặc thanh toán. Bên cạnh đó, VINACAS cũng sẽ kiện toàn Hội đồng Thông tin, tập trung cung cấp các bản tin nhanh để doanh nghiệp có thể phản ứng kịp thời trước những biến động từ các tổ chức quốc tế.

Thách thức về nguồn cung điều thô cũng là một bài toán lớn. Năm 2025, Việt Nam đã nhập khẩu hơn 3,12 triệu tấn điều thô với tổng giá trị 4,66 tỷ USD. Trong đó, Campuchia cung cấp gần 1 triệu tấn, còn Bờ Biển Ngà hơn 780.000 tấn. Tuy nhiên, nhiều quốc gia châu Phi đang đẩy mạnh chính sách bảo hộ, áp dụng lệnh cấm xuất khẩu điều thô đầu vụ hoặc nâng cao thuế phí xuất khẩu nhằm ưu tiên nguồn nguyên liệu cho các nhà máy chế biến nội địa. Điều này tạo ra áp lực đáng kể đối với chi phí đầu vào của doanh nghiệp Việt Nam. Bên cạnh đó, tình trạng nhập khẩu nhân điều chất lượng thấp để tái chế cũng gây ra cạnh tranh không lành mạnh, đồng thời làm mờ đi uy tín thương hiệu Điều Việt Nam đã được xây dựng trong hơn 30 năm qua.

Để đạt được mục tiêu chiến lược trong giai đoạn mới, ngành điều xác định hướng đi then chốt là chuyển mạnh sang chế biến các sản phẩm có giá trị gia tăng cao, thay vì chỉ dừng lại ở khâu sơ chế nhân trắng. VINACAS đã kiện toàn Câu lạc bộ Thiết bị - Công nghệ nhằm hỗ trợ doanh nghiệp đổi mới máy móc, từ đó đưa ra thị trường những sản phẩm đáp ứng nhu cầu ngày càng đa dạng của người tiêu dùng toàn cầu. Song song với đó, việc xây dựng đội ngũ môi giới mạnh và uy tín cũng được xem là yêu cầu mang tính sống còn. Hiệp hội đang tích cực tập hợp lực lượng các nhà môi giới tâm huyết để cùng gánh vác sứ mệnh phát triển thị trường trong giai đoạn mới, qua đó bảo đảm sự kết nối chặt chẽ và chuyên nghiệp trong toàn bộ chuỗi giá trị toàn cầu.

Các chuyên gia kinh tế cũng cho rằng doanh nghiệp cần nhanh chóng rà soát lại các điều khoản trong hợp đồng ngoại thương, đặc biệt là những quy định liên quan đến bất khả kháng và bảo hiểm hàng hải. Đồng thời, việc đa dạng hóa thị trường và tìm kiếm các tuyến vận tải thay thế, dù chi phí cao hơn, cũng cần được đưa vào các kịch bản ứng phó khẩn cấp. Quan trọng hơn, cần có sự phối hợp liên ngành nhằm hỗ trợ doanh nghiệp tiếp cận các gói tín dụng ưu đãi, qua đó duy trì dòng vốn lưu động trong giai đoạn nhiều biến động. Với truyền thống hơn 35 năm hình thành và phát triển, cùng sự thay đổi tư duy từ cách ký kết hợp đồng, cách nắm bắt thông tin đến việc tập trung vào chất lượng và chế biến sâu, hạt điều Việt Nam được kỳ vọng sẽ tiếp tục giữ vững vị thế trung tâm của ngành điều thế giới trong những năm tới.