Nhận diện những rào cản khiến mối liên kết chưa bền vững

Tại Diễn đàn Hợp tác xã Quốc gia 2026, các đại biểu đã thẳng thắn nhìn nhận những lỗ hổng trong mối quan hệ giữa khu vực kinh tế tập thể và khu vực kinh tế tư nhân. Tính đến tháng 3/2026, Việt Nam có 35.197 hợp tác xã với gần 7 triệu thành viên, trong đó 23.512 đơn vị nông nghiệp đang giữ vai trò trụ cột trong xây dựng nông thôn mới. Tuy nhiên, sự kết nối giữa các đơn vị này với hơn 1 triệu doanh nghiệp đang hoạt động trên thị trường vẫn chưa thực sự chặt chẽ, dẫn đến việc chưa khai thác hết lợi thế bổ trợ lẫn nhau.

Theo bà Nguyễn Thị Hoàng Yến, Phó Cục trưởng Cục Kinh tế hợp tác và Phát triển nông thôn thuộc Bộ Nông nghiệp và Môi trường, giữa hai khu vực vẫn tồn tại khoảng cách đáng kể về tư duy và trình độ phát triển. Trong khi các doanh nghiệp thường có xu hướng vận hành theo mô hình độc lập và chuyên nghiệp hóa cao, thì các hợp tác xã lại bộc lộ hạn chế về năng lực quản trị, quy mô nhỏ lẻ và công nghệ còn lạc hậu. Sự chênh lệch này khiến các mối liên kết hiện nay chủ yếu mang tính ngắn hạn, thiếu ổn định và chưa thể hình thành một hệ sinh thái tích hợp đúng nghĩa.

Đứng từ góc độ thực tiễn, ông Lưu Văn Diễn, Chủ tịch Hội đồng quản trị Hợp tác xã Vĩnh Thái tại tỉnh Khánh Hòa, chỉ ra rằng các hợp đồng liên kết hiện nay phần lớn vẫn dựa trên các thỏa thuận dân sự lỏng lẻo. Khi thị trường biến động về giá cả, cơ chế xử lý tranh chấp thường kéo dài, đi kèm chi phí pháp lý lớn, gây thiệt hại đáng kể cho các bên. Điều này vô hình trung tạo ra tâm lý e ngại, khiến cả doanh nghiệp lẫn hợp tác xã chưa đủ tự tin để theo đuổi các chiến lược hợp tác dài hạn và chuyên sâu.

Bên cạnh đó, nút thắt về tài chính cũng là một rào cản lớn cản trở sự phát triển của chuỗi giá trị. Ông Lưu Văn Diễn phân tích thêm rằng, ngay cả khi đã có hợp đồng bao tiêu sản phẩm từ phía doanh nghiệp, nhiều hợp tác xã vẫn khó tiếp cận nguồn vốn vay từ các tổ chức tín dụng. Nguyên nhân chủ yếu là do thiếu tài sản bảo đảm và lịch sử tín dụng chưa đủ minh bạch. Trong khi đó, để đáp ứng các tiêu chuẩn ngày càng khắt khe về công nghệ từ phía doanh nghiệp, hợp tác xã lại cần nguồn vốn trung và dài hạn, nhưng thực tế đang rơi vào tình trạng bế tắc.

Về phía ngành ngân hàng, Phó Thống đốc Ngân hàng Nhà nước Nguyễn Ngọc Cảnh thừa nhận hoạt động tín dụng đối với khu vực này vẫn đối mặt với nhiều khó khăn nội tại. Các hợp tác xã thường thiếu minh bạch trong dòng tiền và chưa hình thành được các chuỗi liên kết đủ bền vững để ngân hàng có cơ sở kiểm soát rủi ro. Sự thiếu hụt dữ liệu về vùng nguyên liệu cùng với năng lực quản trị còn yếu của chủ thể chuỗi liên kết đã khiến dòng vốn chưa thể được khơi thông hiệu quả vào khu vực kinh tế quan trọng này.

Xây dựng năng lực thực chất nhằm củng cố sự tin cậy

Để giải quyết tận gốc bài toán niềm tin, ông Phạm Kim Tiến, Giám đốc Hợp tác xã Nông nghiệp Sen Quê Bác tại tỉnh Nghệ An, khẳng định các đơn vị phải thực hiện một cuộc “cách mạng” nội tại. Theo ông, niềm tin không thể được xây dựng dựa trên sự cảm thông hay các chiến dịch giải cứu nông sản mang tính tạm thời. Thay vào đó, các hợp tác xã cần mạnh dạn rũ bỏ mô hình quản lý kiểu gia đình để vận hành theo hướng chuyên nghiệp như một doanh nghiệp, lấy năng lực thực chất và chất lượng sản phẩm làm thước đo cốt lõi.

Cụ thể hơn, ông Phạm Kim Tiến chia sẻ kinh nghiệm về việc chuẩn hóa hệ thống dữ liệu vận hành thông qua việc ghi chép nhật ký sản xuất chi tiết cho từng vùng nguyên liệu. Việc minh bạch hóa quy trình chế biến và công khai thông tin truy xuất nguồn gốc không chỉ giúp nâng cao giá trị nông sản, mà còn là lời khẳng định rõ ràng về trách nhiệm của hợp tác xã đối với đối tác. Khi dữ liệu được số hóa và quản lý bài bản, doanh nghiệp sẽ có cơ sở vững chắc hơn để tin tưởng và gắn bó lâu dài với đơn vị sản xuất.

Ở góc độ doanh nghiệp dẫn dắt, ông Trần Mạnh Báo, Chủ tịch Hội đồng quản trị Tập đoàn ThaiBinh Seed, hiến kế rằng các tập đoàn lớn cần tham gia sâu hơn vào quá trình nâng cấp năng lực cho đối tác. Thay vì chỉ dừng lại ở việc ký hợp đồng thu mua, doanh nghiệp nên cùng góp vốn và đầu tư vào hạ tầng sản xuất như kho bãi, hệ thống nhà sơ chế và kiểm soát chất lượng. Khi có sự đồng đầu tư về nguồn lực, lợi ích và trách nhiệm giữa hai bên sẽ được gắn kết chặt chẽ hơn, từ đó hình thành sự ràng buộc tự nhiên và bền vững.

Theo ông Trần Mạnh Báo, sự tin cậy chỉ thực sự được củng cố khi các bên cùng xác lập chiến lược hợp tác dài hạn từ 3 đến 5 năm thay vì chỉ tính toán theo từng vụ mùa nhỏ lẻ. Đồng thời, doanh nghiệp cần đóng vai trò hỗ trợ trong chuyển giao quy trình sản xuất, công nghệ quản lý dữ liệu và các tiêu chuẩn thị trường cho hợp tác xã. Sự đồng hành này không chỉ giúp nâng chuẩn đầu vào cho doanh nghiệp mà còn giúp hợp tác xã từng bước trưởng thành, từ đó hình thành một mối quan hệ đối tác bình đẳng và bền bỉ trước các biến động.

Dưới góc nhìn quản lý, ông Đỗ Mạnh Khởi, Phó Cục trưởng Cục Phát triển doanh nghiệp tư nhân và Kinh tế tập thể thuộc Bộ Tài chính, đề xuất Nhà nước cần kiến tạo một hành lang pháp lý minh bạch và thông thoáng hơn. Ông nhấn mạnh việc chuyển dịch từ cơ chế tiền kiểm sang hậu kiểm, đồng thời xây dựng các chính sách hỗ trợ chuyển đổi số sẽ là động lực quan trọng để thắt chặt mối liên kết mang tính cộng sinh. Khi thể chế được hoàn thiện, sự kết nối giữa hợp tác xã và doanh nghiệp sẽ trở thành đòn bẩy mạnh mẽ cho sự phát triển của nền kinh tế.

Đồng quan điểm, bà Vũ Thị Lệ Thủy, Giám đốc Hợp tác xã 3T nông sản Cao Phong tại tỉnh Phú Thọ, đề xuất các cơ quan chức năng cần sớm ban hành khung hợp đồng mẫu cho các chuỗi liên kết. Việc quy định rõ ràng cơ chế chia sẻ rủi ro khi thị trường biến động, đồng thời thiết lập các tổ hòa giải nhanh sẽ giúp các bên an tâm hơn khi ký kết. Đây được xem là giải pháp then chốt nhằm tháo gỡ những hàng rào vô hình, qua đó giúp các chủ thể kinh tế tự tin cùng nhau xây dựng những chuỗi giá trị nông sản vươn tầm quốc tế.