Chuẩn hóa dữ liệu vùng nguyên liệu và minh bạch nguồn gốc

Trong bối cảnh ngành cà phê Việt Nam phải chuyển mạnh từ số lượng sang chất lượng, từ xuất thô sang gia tăng giá trị, ông Thái Như Hiệp – Chủ tịch Hội đồng thành viên, Tổng Giám đốc Công ty TNHH Vĩnh Hiệp, đồng thời là Phó Chủ tịch Hiệp hội Cà phê Ca cao Việt Nam – đã chia sẻ nhiều góc nhìn về con đường để hạt cà phê Việt vươn xa một cách bền vững trên thị trường xuất khẩu. Theo ông, ngay từ khi bắt đầu lập nghiệp, doanh nghiệp đã xác định rất rõ rằng phát triển bền vững không phải là khái niệm mang tính khẩu hiệu, mà là lựa chọn bắt buộc nếu muốn cây cà phê tồn tại lâu dài và bước ra thế giới. Bởi lẽ, các thị trường xuất khẩu ngày nay mua hàng không chỉ bằng chất lượng, mà còn bằng trách nhiệm đối với môi trường, xã hội và cộng đồng.

Ông Thái Như Hiệp cho rằng, nếu doanh nghiệp không làm nông nghiệp có trách nhiệm thì hạt cà phê Việt rất khó tiếp cận những thị trường khó tính nhất. Tại Vĩnh Hiệp, hệ thống sản xuất được xây dựng theo hướng ưu tiên bảo tồn đa dạng sinh học, giảm thiểu tác động đến môi trường, tiết kiệm và sử dụng hiệu quả tài nguyên nước và đất. Doanh nghiệp đã tham gia nhiều dự án như đo lường phát thải khí nhà kính trong canh tác cà phê, phát triển nông nghiệp bền vững gắn với hệ sinh thái rừng, triển khai dự án carbon tự nguyện trong canh tác cà phê tại Gia Lai, thúc đẩy sản xuất giảm phát thải và tuân thủ EUDR. Đây chính là cách doanh nghiệp góp phần xây dựng nền nông nghiệp xanh, sạch, an toàn cho người tiêu dùng và cho chính người nông dân, qua đó tạo nền tảng vững chắc cho xuất khẩu.

Gia Lai hiện là một trong những vùng nguyên liệu cà phê lớn của cả nước với hơn 106 nghìn ha và sản lượng khoảng 312 nghìn tấn mỗi năm. Quy mô này tạo nền tảng quan trọng để hình thành chuỗi cung ứng xuất khẩu ổn định, đủ khả năng đáp ứng những đơn hàng lớn và dài hạn. Tuy nhiên, theo ông Thái Như Hiệp, quy mô lớn chỉ thực sự phát huy giá trị khi đi kèm chất lượng và khả năng kiểm soát, bởi nếu vùng nguyên liệu manh mún, tự phát và thiếu truy xuất nguồn gốc thì rất khó bước vào các thị trường cao cấp. Từ nhận thức đó, Vĩnh Hiệp đã chủ động liên kết với hơn 10.000 nông hộ theo các tiêu chuẩn quốc tế như 4C, Rainforest Alliance, đồng thời phát triển các nông trại đạt chứng nhận hữu cơ của Hoa Kỳ, EU, Hàn Quốc và Nhật Bản.

Mục tiêu của doanh nghiệp không chỉ là thu mua cà phê, mà còn đồng hành cùng người nông dân xây dựng vùng nguyên liệu có tổ chức, có kỷ luật sản xuất và có trách nhiệm với môi trường. Chỉ khi vùng nguyên liệu được chuẩn hóa, lợi thế lớn của địa phương mới thực sự được chuyển hóa thành lợi thế cạnh tranh trên thị trường quốc tế. Thực tế cho thấy, các thị trường lớn không hề khó theo nghĩa tiêu cực, mà họ chỉ đòi hỏi sự trung thực và minh bạch ở mức cao hơn. Doanh nghiệp buộc phải chứng minh được toàn bộ câu chuyện của sản phẩm, từ vùng nguyên liệu, quy trình canh tác, chế biến, vận chuyển đến trách nhiệm xã hội và môi trường, mới có thể chinh phục được khách hàng.

Số liệu từ Cục Hải quan Việt Nam cho thấy, tính chung cả năm 2025, Việt Nam xuất khẩu 1,59 triệu tấn cà phê, tăng 18,3% so với năm 2024, nhưng kim ngạch đạt hơn 8,92 tỷ USD, tăng tới 58,8%. Mức tăng giá trị cao gấp hơn ba lần tốc độ tăng sản lượng cho thấy giá cà phê xuất khẩu bình quân đã tăng rất mạnh và trở thành động lực chính thúc đẩy kim ngạch toàn ngành. Riêng tháng 12 năm 2025, xuất khẩu đạt gần 183 nghìn tấn, trị giá xấp xỉ 948 triệu USD. Tại châu Âu, Đức tiếp tục dẫn đầu với 231.000 tấn và kim ngạch gần 1,23 tỷ USD, tiếp theo là Ý với 700 triệu USD và Tây Ban Nha với gần 630 triệu USD. Những con số này phản ánh rõ xu hướng thị trường đang ưu tiên giá trị hơn là số lượng đơn thuần.

Đầu tư chế biến sâu để nâng tầm thương hiệu quốc gia

Cà phê Việt Nam từng bị định vị ở phân khúc thấp trong thời gian dài không phải vì chất lượng kém, mà do thiếu chuẩn, thiếu minh bạch và thiếu câu chuyện thương hiệu. Theo ông Thái Như Hiệp, cà phê đặc sản và cà phê chất lượng cao chính là con đường để thay đổi vị thế đó. Việt Nam hoàn toàn có thể tạo ra những sản phẩm Robusta tinh tế, độc đáo và có giá trị cao nếu đầu tư bài bản từ giống, canh tác, chế biến đến xây dựng thương hiệu. Triết lý mà doanh nghiệp theo đuổi là “muốn đi xa phải đi cùng nhau”, khi người trồng, doanh nghiệp và thị trường cùng chia sẻ lợi ích một cách công bằng, vị thế của hạt cà phê sẽ được nâng lên và phát triển bền vững hơn trong dài hạn.

Tại thủ phủ cà phê Đắk Lắk, nhiều doanh nghiệp đang chủ động tái cấu trúc chuỗi giá trị và đầu tư bài bản vào chế biến sâu. Ông Lê Đình Tư – Giám đốc Công ty TNHH MTV Aeroco – cho biết doanh nghiệp vừa tập trung nghiên cứu phát triển sản phẩm, vừa thu hút các tour du lịch quốc tế đến trải nghiệm quy trình sản xuất. Sản phẩm từ trang trại đã được đưa lên các sàn thương mại điện tử ở phân khúc cao cấp và xuất hiện tại các sân bay quốc tế của Việt Nam, mang lại doanh thu ấn tượng. Ông kỳ vọng trong năm mới sẽ nỗ lực nhiều hơn để thương hiệu được biết đến rộng rãi trong và ngoài nước, đồng thời đẩy mạnh hoạt động marketing nhằm phát huy các ưu thế vượt trội của Robusta Đắk Lắk nói riêng và cà phê Việt Nam nói chung.

Song song với đó, nhiều doanh nghiệp trẻ cũng đang ghi dấu ấn trên bản đồ cà phê đặc sản thế giới bằng cách làm bài bản và chuyên nghiệp. Bà Dương Nữ Thiên An – Giám đốc Công ty TNHH Thương mại Dịch vụ Sản xuất Xuất nhập khẩu Si Cafe – chia sẻ rằng thị trường Nhật Bản đã chấp nhận nhập khẩu sản phẩm cà phê 100% Robusta hạt rang do công ty sản xuất. Côngtenơ hàng đầu tiên đã được xuất khẩu vào đầu tháng 1 năm 2026 và doanh nghiệp đang chuẩn bị cho côngtenơ thứ hai. Trong năm nay, đơn vị tập trung toàn bộ nguồn lực cho thị trường Nhật Bản, từ lựa chọn nguyên liệu, phát triển sản phẩm đến thiết kế bao bì và đóng gói, nhằm ổn định và mở rộng thị trường một cách bài bản.

Theo các chuyên gia, việc am hiểu thị trường cao cấp và nhu cầu của các chuyên gia quốc tế được xem là chìa khóa để cà phê Việt đi xa hơn. Ông Hoàng Danh Hữu – nhà sáng lập thương hiệu Miss Êđê – cho rằng khi nắm rõ thị trường cần gì, doanh nghiệp sẽ truyền tải những yêu cầu và tiêu chuẩn đó đến các nhà chế biến, hiệp hội và doanh nghiệp trong nước. Mục tiêu là hình thành một liên kết, một hệ sinh thái, giúp các nông trại không phải đi một mình và tránh tình trạng chỉ tham gia các cuộc thi mà thiếu đầu ra bền vững. Thông qua các hoạt động ngoại giao thương mại, doanh nghiệp sẽ hỗ trợ các nông trại cà phê đặc sản tiếp cận nhanh hơn với những thị trường có giá trị cao như Hàn Quốc hay Singapore.

Sự tham gia của các doanh nghiệp xuất khẩu lớn tiếp tục đóng vai trò dẫn dắt đối với toàn ngành. Ông Nguyễn Tiến Dũng – Phó Tổng Giám đốc Công ty Simexco Đắk Lắk – cho biết đơn vị đang liên kết với khoảng 50.000 hộ nông dân Tây Nguyên để sản xuất theo các tiêu chuẩn bền vững. Theo ông, để chế biến được cà phê ngon và chất lượng cao, cần có cơ sở hạ tầng đồng bộ như hệ thống phơi sấy, máy móc và thiết bị phục vụ chế biến sâu. Khi giá trị của hạt cà phê được nâng cao, sinh kế của người nông dân cũng được cải thiện rõ rệt. Đây chính là nền tảng để ngành cà phê Việt Nam bước vào năm 2026 với kỳ vọng bứt phá và khẳng định vị thế bền vững trên bản đồ xuất khẩu toàn cầu.