Hành trình thức tỉnh từ quá khứ đánh đổi tài nguyên thiên nhiên

Nằm ở cuối nguồn sông Kiến Giang, tỉnh Quảng Trị, phá Hạc Hải có diện tích khoảng 12 km², vốn là vùng đầm phá nước lợ giàu tài nguyên với nhiều loại thủy sản đặc hữu. Trước đây, nơi này từng được xem là thiên đường của các loài chim trời, nhưng từ những năm 2000, tình trạng săn bắt ồ ạt khiến hệ sinh thái bị suy giảm nghiêm trọng. Hơn 20 năm gắn bó với vùng phá, ông Nguyễn Công Xuân và vợ, bà Đỗ Thị Hoa, từng mưu sinh bằng nghề thu mua chim để bán cho thương lái. Đây từng là công việc mang lại cơm no áo ấm, nhưng cũng để lại những nỗi trăn trở khôn nguôi về sự tàn phá môi trường.

Ông Xuân nhớ lại những ngày ở khu vực Cửa Rào khi cò vạc bay trắng hoàng hôn, và việc bắt chim bán có ngày kiếm cả triệu đồng dễ dàng như đi chơi. Tuy nhiên, khi chim dần vắng bóng và tiếng kêu thưa thớt, ông nhận ra hệ quả đau xót của việc khai thác quá mức. Nhiều đêm, khi đang ngủ, nghe tiếng chim kêu hoảng hốt và vỗ cánh bành bạch trong đêm tối, ông bỗng choàng dậy, cảm giác như tiếng chim đang quở trách mình. Chính sự thức tỉnh từ tiếng gọi của lương tâm đã khiến người nông dân này quyết định từ bỏ nghề bẫy chim để chuyển sang bảo vệ và phục hồi môi trường sống cho chúng.

Khi quyết định bỏ nghề thu mua chim, vợ chồng ông đã đầu tư trồng hàng nghìn cây như cà na, dừa nước, đước kết hợp các loại cây bản địa để chim có nơi trú ngụ. Ông Xuân cho biết, ông đã phải vào tận miền Tây để tìm những loài cây chịu nước mặn lợ như dừa xiêm, bần, sung, cừa về trồng xen, nhằm tạo bức thảm xanh chắn bão. Song song đó, gia đình thả tôm, cá trên ruộng để tạo nguồn thức ăn tự nhiên, từng bước thu hút hàng trăm loài chim quý như hạc, cò, vạc, cói, sâm cầm, sếu xám về làm tổ.

Không chỉ dừng lại ở việc tạo bãi đáp cho chim, lão nông này còn tích cực ngăn chặn tình trạng săn bắt trái phép, bất chấp những lời rèm pha hay sự đe dọa của các nậu chim khác. Nhiều người từng chê bai ông bà dở hơi, cho rằng nuôi chim trời rồi chúng cũng bay đi mất, nhưng ông vẫn kiên trì bảo vệ để từng đàn chim được sống yên bình. Vợ chồng ông thương đàn chim trời như thương chính bản thân mình, ngày ngày đi hết bờ cỏ đến mép nước để quan sát và theo dõi từng chiếc tổ non mới được chim kết xây trên đầm phá hoang sơ.

Bà Đỗ Thị Hoa chia sẻ rằng, có những lần ra chợ thấy người bán chim trời, bà đã mua hết để chở về đầm thả, muốn cứu sống chúng bằng mọi giá. Dù không biết lũ chim có hiểu mình được cứu hay không, bà vẫn mỉm cười hạnh phúc khi thấy chúng tự do bay lượn giữa bầu trời. Thử thách lớn nhất là trận lũ lịch sử trước năm 2020, cuốn trôi hàng nghìn cây trồng, làm sập chòi nghỉ và khiến gia đình gần như trắng tay. Tuy nhiên, với niềm tin kiên định rằng trời sẽ không phụ lòng người có tâm, ông bà đã cùng nhau vượt qua nghịch cảnh để gây dựng lại toàn bộ hệ sinh thái từ con số không.

Quản trị mô hình kinh tế xanh gắn liền bảo tồn sinh thái

Song hành với bảo tồn, ông Xuân sớm xác định phải phát triển kinh tế bền vững trên chính vùng đất này theo phương châm “lấy ngắn nuôi dài”, nhằm tạo giá trị lâu dài. Từ năm 2003, ông bắt đầu đắp đê, cải tạo đất để trồng lúa và nuôi thủy sản, khởi đầu từ quy mô nhỏ, rồi chủ động tham gia các lớp tập huấn kỹ thuật. Hiện nay, mô hình của gia đình được mở rộng với khoảng 6,5 ha lúa, nuôi hơn 1.000 con vịt trời cùng các loại thủy sản tự nhiên phù hợp với điều kiện thổ nhưỡng. Vịt trời là loài dễ nuôi, ít dịch bệnh, mang lại nguồn thu nhập ổn định với giá bán khoảng 160.000 đồng mỗi con trên thị trường.

Đặc biệt, việc đưa giống lúa ST25 vào trồng thử nghiệm trên diện tích 3 ha theo hướng sản xuất sạch đã cho kết quả tích cực với năng suất cao và chất lượng gạo vượt trội. Đối với thủy sản, sau khi thất bại với mô hình nuôi tôm càng xanh do thời tiết nắng nóng khắc nghiệt, ông đã linh hoạt chuyển sang nuôi tôm đất kết hợp cá rô và cá lóc đồng. Sự nhạy bén trong quản trị sản xuất này đã giúp gia đình thu hoạch hơn 1 tấn tôm, cá mỗi năm. Tổng thu nhập từ lúa, vịt và thủy sản đạt mức hơn 700 triệu đồng, chứng minh rằng bảo tồn thiên nhiên hoàn toàn có thể đi đôi với phát triển kinh tế hiệu quả.

Tận dụng lợi thế am hiểu địa hình, ông Xuân tiếp tục phát triển du lịch trải nghiệm, trực tiếp làm hướng dẫn viên đưa du khách tham quan đầm phá và thưởng thức đặc sản địa phương. Bình quân mỗi năm, mô hình đón hơn 100 đoàn khách, từ những nhóm nhỏ đến các đoàn lớn, biến phá Hạc Hải thành điểm đến hấp dẫn cho những người yêu thiên nhiên. Chị Trần Thanh Tâm, một du khách từ Đồng Hới, bày tỏ xúc động sâu sắc khi chứng kiến không gian hoang sơ và cảm nhận được trái tim nồng hậu của hai vị “bảo mẫu” đích thực. Chị cho rằng tiếng chim ríu rít lúc chiều buông tại đây mang lại sự bình yên lạ thường, hiếm nơi nào có được.

Đánh giá về tính hiệu quả, ông Nguyễn Hữu Hán, Chủ tịch UBND xã Lệ Ninh, khẳng định phá Hạc Hải hiện là khu vực trọng điểm trong chiến lược phát triển du lịch sinh thái của tỉnh. Chính quyền địa phương phối hợp với các cơ quan chức năng kiểm tra, đánh giá số lượng các loài chim quý để xây dựng phương án bảo tồn bền vững nhất. Thạc sĩ Phan Nữ Ý Anh từ Trường Đại học Quảng Bình cũng thực hiện đề tài khoa học chuyên sâu về phát triển du lịch sinh thái tại đây. Công trình nghiên cứu nhấn mạnh việc bảo tồn sinh quyển là yếu tố cốt lõi để duy trì sức hút và giá trị kinh tế của vùng đầm phá.

Dưới góc độ chuyên gia, PGS.TS Phạm Trương Hoàng, Trưởng khoa Du lịch và Khách sạn, Trường Đại học Kinh tế Quốc dân, nhấn mạnh tầm quan trọng của việc tạo sinh kế bền vững. Ông cho rằng các mô hình như của ông Xuân giúp nâng cao nhận thức bảo tồn trong cộng đồng và cần cơ chế đồng bộ về khung pháp lý sinh thái. Việc chia sẻ lợi ích hợp lý giữa các bên và trao quyền quản lý cho người dân địa phương chính là chìa khóa cho sự phát triển lâu dài. Câu chuyện của lão nông Nguyễn Công Xuân không chỉ là hành trình làm giàu mà còn là bài học quý giá về quản trị tài nguyên để kiến tạo giá trị xanh bền vững.