NSƯT Tố Uyên là diễn viên nổi bật của điện ảnh cách mạng, gắn với vai bé Nga trong “Con chim vành khuyên”. Bà là mẹ của MC Lưu Minh Vũ (VTV) và có mối tình nhiều dấu ấn với cố nhà thơ, nhà viết kịch Lưu Quang Vũ.

Dấu ấn không thể phai mờ trong lịch sử điện ảnh nước nhà

NSƯT Tố Uyên sinh năm 1948 tại huyện Thanh Oai, Hà Tây cũ (nay là Hà Nội), trong một gia đình nhà giáo. Tuổi thơ của bà sớm chịu mất mát khi mẹ qua đời năm lên 9 tuổi. Tuy nhiên, năng khiếu nghệ thuật bộc lộ từ sớm đã đưa Tố Uyên trở thành thành viên của Câu lạc bộ thiếu niên Hà Nội, tham gia đoàn kịch Măng Non và sớm tiếp cận môi trường biểu diễn.

Năm 10 tuổi, bà bắt đầu lồng tiếng cho các chương trình phát thanh và phim hoạt họa của Xưởng phim truyện Việt Nam. Trong số này có “Ngô, khoai, sắn”, được xem là một trong những bộ phim hoạt họa đầu tiên của Việt Nam, đánh dấu bước khởi đầu của bà với lĩnh vực điện ảnh.

Năm 1961, khi đang sinh hoạt tại Nhà văn hóa Thủ đô, Tố Uyên được nhà quay phim Nguyễn Đăng Bảy giới thiệu với đạo diễn Nguyễn Văn Thông. Khi đó mới 13 tuổi, bà vượt qua nhiều vòng tuyển chọn với hàng chục ứng viên để được giao vai bé Nga trong bộ phim “Con chim vành khuyên”.

Theo báo Dân Trí, nhớ lại thời điểm này, nghệ sĩ cho biết việc được tham gia điện ảnh khi đó là cơ hội hiếm có. Sau khi trúng vai, Tố Uyên dành nhiều thời gian chuẩn bị, tự học các kỹ năng của người dân chài như chèo đò, bơi lội, sinh hoạt ven sông để phù hợp với nhân vật.

Cô bé Tố Uyên đã dốc sức diễn xuất hết mình, bất chấp mọi khó khăn trên phim trường thời chiến. “Lúc đó, tôi không hiểu động lực nào khiến mình có thể tự thực hiện những cảnh quay nguy hiểm, từ nhảy từ trên cây cao xuống nước cho đến lăn dọc triền đê, mà phía dưới chỉ được che chắn sơ sài bằng vài nắm rơm cho đỡ đau”, nữ nghệ sĩ cho biết.

Ra mắt năm 1962, “Con chim vành khuyên” tạo tiếng vang lớn, giành Giải đặc biệt của Ban Giám khảo tại Liên hoan phim quốc tế Karlovy Vary (Tiệp Khắc). Hình tượng bé Nga - cô bé mưu trí, dũng cảm, trong giây phút cuối vẫn thả con chim về bầu trời, trở thành biểu tượng điện ảnh về khát vọng hòa bình. Thành công của tác phẩm đưa Tố Uyên trở thành gương mặt tiêu biểu của điện ảnh Việt Nam giai đoạn đầu, đồng thời được xem là một trong những ngôi sao nhí đầu tiên của nền điện ảnh cách mạng.

Sau dấu mốc này, Tố Uyên không tiếp tục phát triển liên tục trong điện ảnh mà được cử đi học tại Trường Múa Việt Nam. Theo chia sẻ của bà, đây là sự sắp xếp từ cơ quan quản lý. Tại đây, bà vừa học múa vừa theo học piano với NSND Thái Thị Liên. Tốt nghiệp năm 1966, bà hoạt động tại Nhà hát Nhạc Vũ kịch Việt Nam, đảm nhận vai múa chính trong các vở diễn như “Cô Sao”, “Hòn đất”, “Núi rừng lên tiếng”, đồng thời tham gia dẫn chương trình. Đây là giai đoạn bà hoạt động sôi nổi trên sân khấu. 

Song song với lĩnh vực múa, Tố Uyên vẫn trở lại điện ảnh. Năm 1969, bà tham gia vai chính trong “Cô giáo vùng cao”. Tác phẩm sau đó được trao giải tại Liên hoan phim Việt Nam (tổ chức năm 1973). Ngoài ra, bà còn góp mặt trong các phim “Nổi gió”, “Ngày lễ thánh”, “Biển gọi”, “Những ngôi sao biển”, để lại dấu ấn ở cả vai chính lẫn vai phụ.

Sau giai đoạn hoạt động tích cực, sự nghiệp của Tố Uyên gặp nhiều biến động do những bất cập trong môi trường làm việc và hoàn cảnh chung. Năm 1985, bà chuyển sang công tác tại Fafim Việt Nam (tiền thân là Doanh nghiệp Quốc gia Chiếu bóng và Chụp ảnh Việt Nam).

Từ đây, bà dần rời xa màn ảnh, chỉ tham gia một số vai ngắn trong các phim truyền hình của lực lượng công an. Công việc chính của bà chuyển sang thuyết minh phim, sửa morat (soát lỗi chính tả, câu từ, ngữ pháp, trình bày bản in thử) và cộng tác báo chí. Theo chia sẻ, thu nhập thời điểm đó hạn chế, bà phải làm thêm nhiều công việc như thuyết minh thuê, vận chuyển băng phim để trang trải cuộc sống và nuôi con.

Trong giai đoạn ít xuất hiện trước công chúng, Tố Uyên chuyển hướng sang sáng tác. Thập niên 1990, bà trở lại với vai trò nhà thơ. Tập “Ngày ấy mưa rơi” (1999) được xem như một ghi chép mang tính tự sự, phản ánh đời sống nội tâm và những trải nghiệm cá nhân, trong đó có ký ức về cuộc hôn nhân với cố nhà thơ, biên kịch Lưu Quang Vũ.

Khi chia sẻ về quyết định rời xa diễn xuất vào thời điểm đang có nhiều cơ hội, bà cho biết nguyên nhân xuất phát từ cảm giác thiếu điểm tựa trong nghề nghiệp. Năm 2011, Tố Uyên được trao tặng danh hiệu Nghệ sĩ Ưu tú trong lĩnh vực điện ảnh.

Mối tình lãng mạn như tiểu thuyết với nhà thơ, nhà viết kịch tài hoa

Nhắc đến cuộc đời NSƯT Tố Uyên, mối quan hệ với nhà thơ, nhà viết kịch Lưu Quang Vũ là một phần không thể tách rời. Hai người quen biết từ năm 10 tuổi khi cùng sinh hoạt tại Cung thiếu nhi Hà Nội.

Từ những sinh hoạt chung trong đội văn nghệ, những lần tham gia lồng tiếng cho phim hoạt họa “Ngô, khoai, sắn” (trong đó Lưu Quang Vũ vào vai Khoai, Tố Uyên vào vai Lúa), tình cảm dần hình thành.

Tình yêu của họ lớn dần theo năm tháng và chín muồi giữa những năm tháng chiến tranh khói lửa. Trong những bức thư tình gửi Tố Uyên, Lưu Quang Vũ luôn dành cho bà những lời lẽ nồng cháy nhất, gọi bà là "Bé Nga của anh". Ông từng viết rằng sẵn sàng đổi tất cả của cải và niềm vui trên đời để được ở bên bà dù chỉ một lát. Tố Uyên chính là nguồn cảm hứng đầu tiên để Lưu Quang Vũ viết nên những vần thơ tình nổi tiếng như “Bài hát ấy vẫn còn dang dở”, “Gửi Tố Uyên”, “Vườn trong phố”...

Trích đoạn bức thư Lưu Quang Vũ gửi Tố Uyên (17/12/1968): "Uyên của anh, bé Nga của anh! Anh yên tâm vì tình cảm và tâm hồn tốt đẹp của em. Dù là một diễn viên hay một người sáng tác, người ta đều phải có một tấm lòng rộng lớn và vốn hiểu biết sâu sắc về cuộc đời... Không lấy được nàng ta làm loạn giữa phủ, không lấy được nàng ta làm loạn giữa mường... Anh Vũ cũng thế đấy".

Năm 1969, Tố Uyên và Lưu Quang Vũ kết hôn. Năm 1970, con trai Lưu Minh Vũ ra đời. Tuy nhiên, cuộc hôn nhân kết thúc vào năm 1972, khi con trai chưa đầy 2 tuổi. Theo chia sẻ của Tố Uyên, thời điểm đó cả hai còn trẻ, chịu nhiều áp lực từ công việc, điều kiện kinh tế và dư luận, dẫn đến việc không duy trì được đời sống gia đình.

Trong bài thơ tặng nghệ sĩ Tố Uyên trước giờ chia tay, cố nhà thơ Lưu Quang Vũ đề cập đến lý do tan vỡ của 2 người: "Những gì em cần, anh chẳng có. Em không màng những ngọn gió anh trao".

Sau ly hôn, Tố Uyên đối mặt với những ngày tháng vô cùng gian khó. Với đồng lương ít ỏi của một diễn viên, bà phải làm thêm đủ nghề để nuôi con, từ bê vác, vận chuyển hàng trăm cuốn băng video đến việc đi giao hàng cho các cửa hàng. Có những đêm đi biểu diễn về, bà thấy con trai mới 4 tuổi đã dậy sớm đi lĩnh đồ ăn sáng về cho mẹ khiến bà trào nước mắt.

Dù vất vả, bà luôn dạy con về lòng nhân hậu và tình người. Bà không bao giờ nói xấu chồng cũ trước mặt con, thậm chí còn chủ động cho Minh Vũ sang ở với bố khi anh lên cấp III để gần gũi nhà nội và thuận lợi cho việc học hành.

Nghệ sĩ Tố Uyên cho biết sau khi ly hôn, có vài cuộc tình thoảng qua nhưng Lưu Quang Vũ vẫn là người đàn ông khiến bà đau đáu mỗi ngày. Trong chiếc túi ngổn ngang đồ đạc của Tố Uyên, có rất nhiều ảnh cả gia đình 3 người cười rạng rỡ bên nhau. Nghệ sĩ cho biết bà luôn mang theo ảnh chồng cũ và con trai như một cách để thấy họ mãi ở bên mình.

Trong vở kịch Nàng Sita của Lưu Quang Vũ có cảnh đôi trai gái vì yêu nhưng không đến được với nhau. Họ đã hẹn chung đôi ở kiếp sau. Chẳng may cô gái chết trẻ, chàng trai là người tự tay chôn cất người yêu trong đau đớn.

Tố Uyên bảo vở kịch vận vào đời Lưu Quang Vũ và bà. Chỉ khác ngoài đời, cô gái là người ở lại tiễn đưa chàng trai về với đất. Trong những tháng ngày đau khổ cùng cực, Tố Uyên đã viết: "Tiễn anh đi rồi, em chỉ còn một nửa. Một nửa mặt hồ chia xa, một nửa tiếng chim đang hót".

Cuộc sống bình lặng ở tuổi U80

Hiện tại, ở tuổi U80, NSƯT Tố Uyên chọn cuộc sống bình lặng trong một căn hộ dịch vụ tại Hà Nội. Sau nhiều năm hoạt động nghệ thuật, bà lựa chọn nhịp sống ổn định, ít xuất hiện trước công chúng. Dù mắc bệnh tiểu đường và phải duy trì chế độ ăn uống, sinh hoạt nghiêm ngặt, nữ nghệ sĩ vẫn giữ trạng thái tinh thần lạc quan, minh mẫn.

Sinh hoạt thường ngày của bà diễn ra đều đặn. Buổi sáng bắt đầu vào khoảng 8h, sau đó bà xuống sảnh trò chuyện cùng bạn bè cùng trang lứa, nghỉ ngơi trong căn hộ vào buổi trưa và dành thời gian đi dạo, vận động nhẹ vào chiều muộn. Ngoài ra, bà đọc sách, xem lại các tác phẩm cũ hoặc tự hát để giải trí.

Con trai của bà - BTV, MC Lưu Minh Vũ là gương mặt quen thuộc với khán giả truyền hình qua các chương trình như “Hãy chọn giá đúng”, “Chiếc nón kỳ diệu”. Theo chia sẻ của nghệ sĩ, sự trưởng thành và ổn định của con là một trong những điều khiến bà yên tâm ở giai đoạn hiện tại. Bên cạnh đó, bà còn có con gái Tố Quyên, tuy nhiên thông tin về đời sống riêng của người con này được bà giữ kín.

Nhìn lại chặng đường đã qua, Tố Uyên cho biết không còn nhiều trăn trở. Những trải nghiệm cá nhân, đặc biệt là câu chuyện tình cảm trong quá khứ, đã được bà ghi lại trong tập thơ “Ngày ấy mưa rơi” (1999).

Ở giai đoạn tuổi già, nữ nghệ sĩ xác định giá trị cốt lõi là sự bình ổn trong đời sống. Các hoạt động quây quần bên gia đình, theo dõi con cháu trưởng thành trở thành niềm vui thường nhật. Theo quan điểm của bà, đó là trạng thái phù hợp sau khi đã trải qua nhiều thăng trầm trong sự nghiệp và đời sống cá nhân.