Trong giới nghệ thuật cải lương và đờn ca tài tử Nam bộ, NSND Văn Giỏi được xem là một tài năng đặc biệt. Dù bị khiếm thị, ông vẫn đạt tới đỉnh cao của nghệ thuật diễn tấu, trở thành cái tên nổi bật từ trước năm 1975 và được giới chuyên môn tôn vinh là “Đệ nhất danh cầm guitar phím lõm”.

Gần 60 năm gắn bó với âm nhạc dân tộc, NSND Văn Giỏi để lại dấu ấn sâu đậm bằng phong cách diễn tấu riêng biệt, kỹ thuật điêu luyện cùng nhiều đóng góp cho sân khấu cải lương Nam bộ.

Từ cậu bé miền Tây đến danh cầm nổi tiếng Sài Gòn

NSND Văn Giỏi sinh năm 1944 tại Cai Lậy, tỉnh Tiền Giang cũ (nay thuộc An Giang). Ông lớn lên trong gia đình có truyền thống âm nhạc khi cả hai bên nội, ngoại đều chơi đàn rất giỏi. Người trực tiếp dạy đàn bài bản cho ông là nghệ nhân Sáu Hoanh.

Ngay từ nhỏ, Văn Giỏi đã sớm bộc lộ năng khiếu. Năm 12 tuổi, ông thuộc 6 câu và nhiều bản nhỏ của đờn ca tài tử. Đến năm 17 tuổi, ông thành thạo 20 bài bản tổ của nghệ thuật đờn ca tài tử Nam bộ.

Năm 22 tuổi, ông lên Sài Gòn lập nghiệp. Hai năm sau, nhạc sĩ Hai Thơm giới thiệu ông vào đờn cho Hãng đĩa Continental. Đĩa hát đầu tiên ông tham gia là “Mùa sao sáng” do ca sĩ Mộng Tuyền thể hiện. Tại Hãng đĩa Việt Nam, bài đầu tiên ông đờn là “Tha La xóm đạo”.

Nhờ ngón đàn điêu luyện cùng phong cách diễn tấu giàu cảm xúc, tên tuổi Văn Giỏi nhanh chóng được đông đảo khán giả biết đến. Trong giới nghệ sĩ, ông được xem là một trong những danh cầm nổi bật nhất của guitar phím lõm thời bấy giờ.

Theo người thân và đồng nghiệp, thuở nhỏ, đôi mắt của đại danh cầm Văn Giỏi sáng, bình thường. Khoảng 20 tuổi, mắt của ông bị cườm và mờ dần. Đến năm 32 tuổi, ông không còn thấy đường.

Biến cố ấy không khiến ông rời xa âm nhạc. Dù được gia đình truyền dạy rất căn cơ, Văn Giỏi đặc biệt ngưỡng mộ danh cầm Văn Vĩ và lựa chọn theo đuổi phong cách diễn tấu của ông.

Thời điểm đó, giới guitar phím lõm quy tụ nhiều tên tuổi nổi tiếng như Hoàng Ân, Hoàng Thành, Phụng Hoàng, Hữu Hạnh… nhưng Văn Giỏi vẫn tạo được lối đi riêng. Với tính cách hiền lành, khiêm tốn và ham học hỏi, ông nhanh chóng nhận được sự yêu mến của nhiều bậc danh cầm như Năm Cơ, Văn Vĩ.

Sau năm 1975, tên tuổi của Văn Giỏi tiếp tục thăng hoa khi cộng tác với nhiều đoàn cải lương lớn như Thanh Nga, Trần Hữu Trang, Nhân dân Kiên Giang. Ông đồng thời dạy đàn, dạy ca tại nhà và giữ vai trò đờn chính cho Đài Tiếng nói Nhân dân TP. HCM trong khoảng 15 năm.

Theo nhiều đồng nghiệp cùng thời, dù đôi mắt không còn nhìn rõ, ông vẫn không ngừng nghiên cứu và trau dồi kỹ thuật diễn tấu. Đây được xem là giai đoạn rực rỡ nhất trong sự nghiệp của người nghệ sĩ tài hoa này.

Trong các danh cầm cải lương Nam bộ, Văn Giỏi được đánh giá là nghệ sĩ tạo dựng phong cách riêng cả về tư chất lẫn nghệ thuật diễn tấu.

Ngón đàn của ông khi mượt mà, trẻ trung, lúc lả lướt, phóng khoáng và giàu sáng tạo. Tiếng đàn mang nhiều màu sắc mới, nhiều kiểu luyến láy biến hóa. Đặc biệt, kỹ thuật chặn dây tạo tiếng bass trầm ấm trở thành dấu ấn riêng của ông và ảnh hưởng mạnh tới lớp nhạc công cải lương trẻ thời bấy giờ.

Dựa trên nền nhạc ngũ cung của cải lương, NSND Văn Giỏi sáng tác 2 giai điệu mới là “Phi Vân điệp khúc” và “Đoản khúc lam giang”. Hai giai điệu này kết hợp âm hưởng ca Huế cùng dân ca Nam bộ, tạo nên chất nhạc vừa sâu lắng vừa giàu cảm xúc, nhanh chóng tạo hiệu ứng mạnh trong giới cải lương.

Sau đó, ông cùng nghệ sĩ Thanh Hải cải biên phần dạo đầu cho làn điệu “Vọng kim lang” của dân ca Liên khu 5, hình thành phong cách mới trong sáng tác vọng cổ. Từ đó về sau, nhiều tác giả viết vọng cổ và kịch bản cải lương đều chú ý khai thác 3 giai điệu nói trên.

Không dừng lại ở biểu diễn và sáng tác, Văn Giỏi còn dành nhiều tâm huyết cho việc truyền nghề. Theo nhiều nghệ sĩ, ông có khoảng 200 học trò ca và hàng nghìn học trò đàn từ nhiều nơi theo học.

Nhiều học trò của ông sau này thành danh, góp phần gìn giữ nghệ thuật cải lương. Một số môn đệ đang sinh sống ở nước ngoài tiếp tục mang âm nhạc quê hương giới thiệu tới cộng đồng người Việt xa xứ và khán giả quốc tế.

Ngoài hoạt động giảng dạy, ông còn cộng tác với nhiều hãng băng từ và các chương trình nổi tiếng như “Vầng trăng cổ nhạc”, “Giọng ca hằng tuần”, “Bông lúa vàng” của Đài Tiếng nói Nhân dân TP. HCM.

Sau khi danh cầm Văn Vĩ qua đời năm 1985, giới nghệ thuật tôn vinh Văn Giỏi là “Đệ nhất danh cầm guitar phím lõm”, xem ông là người kế vị xứng đáng của cố danh cầm Văn Vĩ.

Ngoài guitar phím lõm, ông còn chơi thành thạo nhiều nhạc cụ khác như kìm, sến, violin, cò, gáo… Ở mỗi loại nhạc cụ, ông đều đạt tới trình độ điêu luyện được giới nghề đánh giá cao.

Với những đóng góp cho nghệ thuật dân tộc, năm 2007, ông được phong tặng danh hiệu Nghệ sĩ Ưu tú. Đến năm 2019, ông tiếp tục được trao tặng danh hiệu Nghệ sĩ Nhân dân. Ông là một trong số ít nghệ sĩ khiếm thị của Việt Nam đạt được 2 danh hiệu cao quý này.

Cuộc sống tuổi xế chiều và tấm lòng hào sảng

NSND Văn Giỏi có 4 người con, hiện đều trưởng thành và nhiều người làm chủ doanh nghiệp. Ông từng chia sẻ, suốt nhiều năm đi đàn, toàn bộ tiền kiếm được đều đưa vợ giữ để chăm lo việc học hành cho các con và vun vén gia đình.

Nhớ lại thời trẻ, NSND Văn Giỏi cho biết những năm 1960, thu nhập từ việc đàn cho đài phát thanh khoảng 6.000 đồng/tháng, đàn thêm ở quán xá được hơn 9.000 đồng/tháng, trong khi giá một lượng vàng lúc đó khoảng 10.000 đồng. Vợ chồng ông dành dụm tiền để nuôi con và mua nhà cửa.

Trong cuộc trò chuyện với đạo diễn Khương Dừa năm 2025, NSND Văn Giỏi cho biết ông bắt đầu kiếm tiền từ năm 24 tuổi và làm nghề đến năm 72 tuổi. Hiện gia đình sở hữu nhiều căn nhà tại TP. HCM, phần lớn được tích lũy từ quá trình đi đàn và dạy học suốt nhiều thập kỷ.

“Tôi nghỉ hưu năm 72 tuổi, giờ cũng 10 năm rồi không đàn nữa. Năm 22 tuổi, khi tôi lên Sài Gòn sống, má mua cho tôi một căn nhà trong hẻm. Tôi ở đó tới năm 1982 thì mua được nhà mặt tiền. Sau này, con tôi cất thành nhà 5 tầng, mua thêm một căn mặt tiền kế bên, nhập lại thành một căn mặt tiền rộng.

Ngoài ra, tôi còn một căn nhà một tầng và một căn nhà bốn tầng rưỡi nữa. Hiện tại tôi còn dư hai căn nhà để không không làm gì. Toàn bộ nhà là tiền tôi làm ra rồi tự mua hết. Tôi bắt đầu kiếm tiền từ năm 24 tuổi và kiếm đều tới năm 72 tuổi, tính ra cũng phải kiếm được vài chục tỷ”, NSND Văn Giỏi tâm sự.

Ở tuổi ngoài 80, ông không còn biểu diễn thường xuyên nhưng vẫn giữ tinh thần lạc quan, cởi mở. Nam nghệ sĩ cho biết mỗi ngày đều mua vé số để ủng hộ người bán dạo, có tháng chi hơn 30 triệu đồng cho việc này.

Ông từng trúng giải đặc biệt khoảng năm 2000 với số tiền 50 triệu đồng, tương đương khoảng 8 cây vàng thời điểm đó. Theo chia sẻ của ông, việc mua vé số hiện nay chủ yếu để giúp người khó khăn hơn là tìm kiếm vận may.

NSND Văn Giỏi vẫn thường gặp gỡ bạn bè, nghệ sĩ cùng thời tại một quán cà phê ở TP. HCM để đàn hát và trò chuyện về nghề. Với giới mộ điệu cải lương Nam bộ, ông vẫn là biểu tượng lớn của guitar phím lõm và là một trong những danh cầm có ảnh hưởng sâu rộng nhất nhiều thập niên qua.