Liên minh châu Âu siết chặt tiêu chuẩn đánh giá nguy hại

Thông tin từ Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật cho thấy EU đang triển khai gói quy định Food và Feed Safety Omnibus nhằm đồng bộ tiêu chuẩn giữa hàng hóa nội địa và nhập khẩu. Một điểm đáng chú ý là sự thay đổi trong cách tiếp cận quản lý, từ mức độ phơi nhiễm thực tế sang đánh giá theo đặc tính nguy hại. Theo đó, chỉ cần một hoạt chất có khả năng gây ung thư hoặc rối loạn nội tiết là có thể bị cấm, mà không cần chờ bằng chứng về nguy cơ trong điều kiện sử dụng thực tế.

Song song với đó, EU đề xuất nguyên tắc mới: các hoạt chất đã bị cấm tại khối này sẽ không được phép tồn dư trong hàng nhập khẩu. Cơ chế nới lỏng mức dư lượng tối đa riêng cho hàng nhập khẩu dự kiến bị loại bỏ, buộc doanh nghiệp xuất khẩu phải tuân thủ hoàn toàn tiêu chuẩn của EU. Đặc biệt, EU cũng đề xuất đưa giới hạn dư lượng tối đa về mức định lượng mặc định 0,01 mg/kg đối với các hoạt chất nguy hại. Đây là ngưỡng gần như không chấp nhận bất kỳ dư lượng nào, đòi hỏi kiểm soát chặt chẽ ngay từ khâu sản xuất.

Ông Ngô Xuân Nam, Phó Giám đốc Văn phòng SPS Việt Nam, cho biết tính đến ngày 24/3, EU đã ban hành 15 thông báo dự thảo liên quan đến thiết lập mức dư lượng tối đa đối với hơn 30 hoạt chất thuốc bảo vệ thực vật. Trong đó, mức áp dụng phổ biến là 0,01 mg/kg đối với nhóm trái cây, hạt, rau và 0,05 mg/kg đối với cà phê, cacao, gia vị. Mức 0,01 mg/kg cũng được áp dụng mặc định với các sản phẩm chưa thiết lập mức dư lượng tối đa. Nhiều hoạt chất đang bị siết chặt hoặc có nguy cơ bị cấm hoàn toàn trong nông sản xuất khẩu, điển hình như Chlorpyrifos hay nhóm Neonicotinoids.

Theo đánh giá của Văn phòng SPS Việt Nam, các quy định mới sẽ làm thu hẹp danh mục hoạt chất được phép sử dụng, đồng thời gia tăng chi phí kiểm nghiệm và nguy cơ bị cảnh báo qua hệ thống cảnh báo nhanh. Cơ quan này cũng cho biết hiện có 13 hoạt chất đang được EU giám sát chặt chẽ, thường xuyên xuất hiện trong các cảnh báo liên quan đến nông sản Việt Nam. Phần lớn các hoạt chất này gắn với những mặt hàng chủ lực như thanh long, sầu riêng, ớt, vải, chôm chôm và chè. Việc nắm bắt sớm quy định mới sẽ giúp các đơn vị chủ động điều chỉnh quy trình sản xuất, tránh rơi vào thế bị động.

Ông Nguyễn Quý Dương, Phó Cục trưởng Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật, nhấn mạnh từ đầu tháng 1 đến nay, cơ quan này đã liên tục gửi văn bản tới các địa phương và doanh nghiệp để cập nhật thông tin. Ông cho biết việc siết chặt tiêu chuẩn sẽ tác động trực tiếp tới các ngành hàng như rau quả, chè và cà phê, vốn là những lĩnh vực có mức độ sử dụng thuốc bảo vệ thực vật cao. Thách thức lớn hiện nay nằm ở tốc độ lan tỏa thông tin và khả năng phản ứng đồng bộ của toàn chuỗi sản xuất, nhằm tránh tình trạng chậm thích ứng khi chính sách có hiệu lực.

Ông Dương cũng lưu ý rằng mức siết chặt trong quy định mới có thể tác động trực tiếp đến nhiều nhóm nông sản xuất khẩu chủ lực, điển hình là trái vải đang sắp đến vụ thu hoạch. Do đó, yêu cầu cấp thiết là các địa phương phải nhanh chóng phổ biến quy định tới từng hộ sản xuất, trong khi doanh nghiệp cần chủ động thiết lập hàng rào kỹ thuật trước khâu xuất khẩu để giảm thiểu rủi ro bị trả hàng hoặc tiêu hủy, gây thiệt hại lớn về kinh tế cho toàn chuỗi cung ứng.

Giải pháp nâng cao năng lực tuân thủ và sản xuất bền vững

Trước những thay đổi mang tính hệ thống từ EU, Bộ Nông nghiệp và Môi trường khẳng định mặt hàng thanh long của Việt Nam hiện thuộc diện kiểm soát tăng cường, với tần suất kiểm tra là 30%. Một số mặt hàng khác vẫn đang chịu kiểm soát, gồm ớt và đậu bắp ở mức 50%, sầu riêng ở mức 20%, trong khi chanh leo hiện chưa thuộc diện áp dụng biện pháp này. Ngay sau khi nhận được các thông báo không tuân thủ, Bộ đều chỉ đạo cơ quan chuyên ngành thực hiện truy xuất nguồn gốc, điều tra nguyên nhân và hoàn tất báo cáo khắc phục gửi phía EU kịp thời.

Nhờ sự vào cuộc quyết liệt, số lượng các thông báo không tuân thủ quy định về an toàn thực phẩm của EU đã giảm rõ rệt trong thời gian qua. Nếu năm 2024 số lượng cảnh báo là 64, sang năm 2025 con số này chỉ còn 17. Để góp phần đàm phán giảm tỷ lệ kiểm tra, Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật đã chủ động trao đổi với Tổng vụ Y tế và An toàn thực phẩm của EU để tổ chức đợt thanh tra đối với mặt hàng ớt, thanh long và sầu riêng. Sự chủ động này giúp cơ quan chức năng nắm bắt rõ hơn các yêu cầu kỹ thuật mới nhất.

Kết quả đợt thanh tra vào tháng 6/2025 đã được phía EU đánh giá cao, đặc biệt về hệ thống cấp phép, kiểm soát lưu thông thuốc bảo vệ thực vật và tính chủ động của khu vực tư nhân. Đoàn thanh tra cũng thống nhất với kế hoạch hành động khắc phục các điểm chưa phù hợp của Việt Nam. Dự kiến, Việt Nam sẽ gửi báo cáo kết quả thực hiện vào tháng 5/2026, là căn cứ quan trọng để EU quyết định tiếp tục áp dụng hoặc giảm bớt tần suất kiểm tra với các mặt hàng nông sản chủ lực, mở ra cơ hội lớn cho việc khơi thông dòng chảy nông sản vào thị trường đầy tiềm năng.

Về giải pháp cụ thể, ông Nguyễn Quý Dương khuyến nghị doanh nghiệp tăng cường kiểm tra chất lượng thông qua lấy mẫu và phân tích theo danh mục hoạt chất mà EU đang kiểm soát trước khi xuất khẩu. Đây là bước gần như bắt buộc nhằm giảm thiểu rủi ro bị trả hàng hoặc tăng tần suất kiểm tra tại cửa khẩu. Đối với các hoạt chất đã bị EU cảnh báo ở ngưỡng 0,01 mg/kg, ông nhấn mạnh giải pháp duy nhất là không sử dụng hoặc thay thế bằng hoạt chất khác có hiệu lực tương đương nhưng an toàn hơn với sức khỏe người tiêu dùng và môi trường sinh thái.

Đồng thời, ông Ngô Xuân Nam cho biết trong khuôn khổ của Tổ chức Thương mại Thế giới, doanh nghiệp Việt Nam hoàn toàn có quyền tham gia góp ý đối với các dự thảo quy định của EU. Việt Nam từng có kinh nghiệm thành công khi phối hợp góp ý để EU điều chỉnh một số mức dư lượng tối đa đối với hồ tiêu. Điều này cho thấy với dữ liệu đầy đủ và lập luận thuyết phục, việc tác động tới chính sách quốc tế là hoàn toàn khả thi nhằm bảo vệ quyền lợi cho nông sản xuất khẩu Việt Nam. Nếu không chủ động tham gia góp ý, toàn bộ chi phí thích ứng sẽ do doanh nghiệp gánh chịu hoàn toàn.

Về lâu dài, Bộ Nông nghiệp và Môi trường tập trung nâng cao năng lực tuân thủ cho doanh nghiệp và định hướng sản xuất bền vững. Bộ cũng đã kiến nghị Thủ tướng Chính phủ ban hành Chỉ thị tăng cường tuân thủ quy định an toàn thực phẩm đối với nông sản xuất khẩu. Việc đẩy mạnh sử dụng thuốc bảo vệ thực vật sinh học và các biện pháp quản lý dịch hại tổng hợp không chỉ giúp đáp ứng tiêu chuẩn khắt khe của EU mà còn là hướng đi tất yếu để nâng cao thương hiệu Việt. Các địa phương và doanh nghiệp cần giảm dần sự phụ thuộc vào hóa chất nhằm đáp ứng các tiêu chuẩn ngày càng khắt khe.