Nợ công của Mỹ đang tăng nhanh chóng - đạt mức kỷ lục 39.000 tỷ USD vào ngày 18/3 và được các chuyên gia cảnh báo là “không bền vững đáng báo động”, tiềm ẩn rủi ro đối với kinh tế toàn cầu, đặc biệt khi chi tiêu có thể tiếp tục leo thang do xung đột với Iran.

Các nhà phân tích cho rằng vẫn chưa rõ liệu Tổng thống Mỹ Donald Trump có đủ quyết tâm chính trị để kiểm soát thâm hụt ngân sách hay không, dù ông từng cam kết xóa bỏ nợ công trong chiến dịch tranh cử năm 2016. Trong khi đó, một số quốc gia như Trung Quốc đang thực hiện các biện pháp cụ thể nhằm giảm đòn bẩy tài chính của Chính phủ.

Ngoài ra, việc Chính phủ Mỹ ngày càng phụ thuộc vào nợ vay cũng làm dấy lên lo ngại rằng Washington có thể “lạm dụng vị thế toàn cầu” của mình, gây tác động lan tỏa tiêu cực đến nền kinh tế thế giới - vốn đã chịu ảnh hưởng từ cú sốc giá dầu tại Trung Đông.

Ông Bala Ramasamy, Giáo sư Kinh tế tại Trường Kinh doanh Quốc tế Trung Quốc – châu Âu, cho rằng chi phí của việc gia tăng nợ công “không bền vững” cuối cùng sẽ do người dân Mỹ gánh chịu, chứ không phải các nhà lãnh đạo. “Rốt cuộc, ông Trump sẽ không phải là người trả khoản nợ này. Ông ấy có thể để lại gánh nặng cho chính quyền kế tiếp trong chưa đầy ba năm nữa, và Tổng thống sau đó có thể cũng sẽ làm điều tương tự, vì thế giới vẫn sẵn sàng cho Mỹ vay”, ông nói. 

Ông cũng nhận định đây là hành động “tận dụng - thậm chí lạm dụng - vị thế siêu cường của Mỹ”.

Chỉ trong vài tháng gần đây, nợ công Mỹ đã tăng thêm khoảng 2.000 tỷ USD: Từ 37.000 tỷ USD vào tháng 8, lên 38.000 tỷ USD vào tháng 10, và đạt 39.000 tỷ USD trong tuần này. Theo dự báo của Quỹ Peter G. Peterson, nếu xu hướng này tiếp diễn, con số có thể vượt 40.000 tỷ USD trước kỳ bầu cử giữa nhiệm kỳ vào cuối năm nay.

Mức nợ hiện tại trái ngược với cam kết của ông Trump trong chiến dịch tranh cử đầu tiên năm 2016 cũng như sau khi nhậm chức. Khi ông bắt đầu nhiệm kỳ vào tháng 1/2017, nợ công Mỹ vẫn dưới 20.000 tỷ USD. Trong khi đó, dưới thời cựu Tổng thống Joe Biden, Mỹ đã phê duyệt thêm khoảng 4.700 tỷ USD nợ mới trong giai đoạn 2021–2025, theo ước tính của Ủy ban Ngân sách Liên bang có Trách nhiệm. Một phần trong số này nhằm ổn định nền kinh tế trong đại dịch Covid-19.

Ông Ramasamy cảnh báo rằng hiện nay, cứ mỗi 1 USD thu thuế, Chính phủ Mỹ có thể phải chi ít nhất 15 cent để trả lãi nợ. Điều này đồng nghĩa với việc nguồn lực cho các dịch vụ công khác sẽ bị thu hẹp trong tương lai.

Theo ông, chính sách của ông Trump đang đối mặt với nhiều mục tiêu mâu thuẫn. “Ban đầu, cam kết giảm nợ dựa trên quan điểm truyền thống của Đảng Cộng hòa về một Chính phủ nhỏ và chi tiêu thấp trong bối cảnh kinh tế tăng trưởng. Nhưng đồng thời, ông lại cắt giảm thuế, siết chặt nhập cư, và hiện còn phải chi trả cho một cuộc xung đột tốn kém với Iran”, ông nói. 

Bộ Quốc phòng Mỹ được cho là đã đề nghị Nhà Trắng phê duyệt khoản ngân sách khoảng 200 tỷ USD trình Quốc hội nhằm tài trợ cho cuộc chiến với Iran, theo Washington Post. Bà Alicia Garcia-Herrero, Kinh tế trưởng khu vực châu Á – Thái Bình Dương tại Natixis, cảnh báo rằng nợ công Mỹ có khả năng sẽ tiếp tục gia tăng.

Bà cho rằng khi giá dầu toàn cầu tăng, “ông Trump có thể bị cám dỗ trợ giá xăng dầu, qua đó làm thâm hụt ngân sách tăng thêm”. Bên cạnh đó, các quỹ an sinh xã hội của Mỹ đang cạn dần, buộc Chính phủ phải phát hành thêm nợ với quy mô lớn hơn, kéo theo lợi suất trái phiếu tăng. “Tất cả những vấn đề này sẽ trở thành gánh nặng cho Tổng thống tiếp theo. Khi xung đột Iran và bầu cử giữa nhiệm kỳ qua đi, thị trường sẽ tập trung vào triển vọng dài hạn của nợ công Mỹ - vốn đang rất kém”, bà cảnh báo.

Theo báo cáo của Viện Tài chính Quốc tế công bố hồi tháng 2, Mỹ và Trung Quốc là hai động lực chính khiến nợ toàn cầu tăng mạnh trong năm qua, lên mức cao kỷ lục.

Tuy nhiên, ông Ramasamy cho rằng Trung Quốc có cách tiếp cận dài hạn và nhất quán hơn trong quản lý nợ. “Các quan chức địa phương sẽ bị giám sát chặt chẽ khi nợ tại khu vực của họ tăng lên. Cơ chế kiểm soát và trách nhiệm rất nghiêm ngặt”, ông nói. 

Trong những năm gần đây, Bắc Kinh đã tăng cường làm sạch bảng cân đối tài chính, xử lý rủi ro tài chính, đặc biệt trong bối cảnh nợ địa phương cao, thị trường bất động sản suy yếu và nhu cầu trong nước thấp. Thủ tướng Lý Cường cũng cam kết tiếp tục giảm đòn bẩy tài chính trong báo cáo công tác chính phủ đầu tháng 3, nhấn mạnh việc kiểm soát nợ “phải được thực thi với kỷ luật thép”.

Dù nhiều quốc gia vẫn mua trái phiếu Mỹ do thiếu lựa chọn thay thế, một số nước như Trung Quốc đã bắt đầu đa dạng hóa danh mục đầu tư. Lượng trái phiếu Kho bạc Mỹ do Trung Quốc nắm giữ đã giảm xuống còn 688,7 tỷ USD vào tháng 10 - mức thấp nhất kể từ cuối năm 2008.