Thách thức từ canh tác truyền thống và bài toán sinh kế

Tại xã Long Kiến, tỉnh An Giang, chuyển đổi cơ cấu cây trồng không chỉ là thay đổi kỹ thuật mà còn là sự điều chỉnh tư duy quản trị nguồn lực đất đai theo hướng hiệu quả hơn. Trước đây, diện tích đất nông nghiệp chủ yếu dành cho trồng lúa, tuy nhiên hiệu quả kinh tế thường thiếu ổn định do chịu tác động lớn từ thời tiết và thị trường. Việc canh tác liên tục nhiều vụ trong năm khiến đất đai dần suy kiệt, đặt ra yêu cầu cấp thiết phải tìm một mô hình bền vững hơn để đảm bảo thu nhập cho nông dân. Bên cạnh đó, sự phụ thuộc kéo dài vào hóa chất nông nghiệp vô tình tạo ra “vòng lặp” chi phí cao nhưng lợi nhuận thấp, buộc người sản xuất phải thay đổi cách tiếp cận nhằm bảo vệ giá trị cốt lõi của sản xuất.

Điển hình cho sự chuyển dịch này là hộ anh Nguyễn Út Nhỏ tại ấp Mỹ Trung. Với hơn 20 công đất, anh từng loay hoay với cây lúa do hiệu quả thấp và thường xuyên đối mặt nguy cơ mất mùa. Đây cũng là tình trạng chung của nhiều hộ dân địa phương khi tài nguyên đất chưa được khai thác tối ưu, trong khi chi phí đầu vào như phân bón hóa học và thuốc bảo vệ thực vật ngày càng tăng cao. Áp lực sinh kế đòi hỏi một mô hình tích hợp, vừa gia tăng lợi nhuận trên cùng đơn vị diện tích, vừa bảo vệ “sức khỏe” của đất. Từ đó, người nông dân bắt đầu nhìn nhận cây bắp non không chỉ là sản phẩm thương mại đơn thuần mà còn là mắt xích quan trọng trong hệ sinh thái kinh tế hộ gia đình.

Anh Nguyễn Út Nhỏ chia sẻ: “Trước đây đất chủ yếu trồng lúa nhưng hiệu quả thấp, thường xuyên mất mùa nên tôi quyết định chuyển sang trồng bắp. Bắp có thể trồng xoay vòng từ 3 đến 5 vụ mỗi năm, đặc biệt trúng nhất là vụ đông xuân. Với mỗi 3kg hạt giống bắp, tôi có thể thu về lợi nhuận khoảng 9 triệu đồng. Sau khi trừ đi toàn bộ chi phí đầu tư ban đầu, mức lãi ròng đạt hơn 70%, một con số mà trước đây trồng lúa khó lòng đạt được. Đây thực sự là bước ngoặt giúp gia đình tôi ổn định kinh tế và có tích lũy cho tương lai”.

Bên cạnh đó, việc xử lý phụ phẩm nông nghiệp vẫn là bài toán nan giải trong quản trị môi trường nông thôn. Thân cây bắp sau thu hoạch nếu không được xử lý đúng cách sẽ gây lãng phí và tiềm ẩn nguy cơ ô nhiễm. Điều này buộc người làm nông nghiệp cũng như các nhà quản lý địa phương phải tính đến phương án kết hợp giữa trồng trọt và chăn nuôi. Chính vì vậy, mô hình 2B được xem là lời giải cho những nút thắt này, khi biến phế phẩm thành nguồn nguyên liệu đầu vào có giá trị cho ngành chăn nuôi bò tại địa phương, đồng thời giúp nông dân thoát khỏi cảnh “được mùa mất giá” và củng cố nền tảng tài chính.

Quản trị chuỗi giá trị tuần hoàn và liên kết bền vững

Giải pháp cho bài toán sinh kế tại Long Kiến chính là vận hành mô hình 2B theo nguyên lý nông nghiệp tuần hoàn. Trong đó, cây bắp non đóng vai trò chủ lực, vừa tạo nguồn thu ngắn hạn ổn định, vừa cung cấp phụ phẩm từ thân bắp làm thức ăn giàu dinh dưỡng cho đàn bò. Ở chiều ngược lại, nguồn phân từ chăn nuôi bò được ủ hoai hoặc phối trộn thành phân hữu cơ để bón trở lại cho các cánh đồng bắp. Chu trình khép kín này giúp giảm đáng kể chi phí phân bón hóa học, đồng thời cải thiện độ tơi xốp của đất, qua đó nâng cao chất lượng sản phẩm đầu ra theo hướng sạch, an toàn và đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của thị trường.

Hiệu quả của tư duy quản trị này được thể hiện qua những con số tăng trưởng ấn tượng tại địa phương. Hiện toàn xã đã phát triển đàn bò lên hơn 4.300 con với gần 800 hộ nuôi. Việc nuôi bò không chỉ tận dụng hiệu quả nguồn thân bắp sẵn có mà còn tạo ra nguồn tích lũy kinh tế đáng kể cho nông dân. Thay vì bán thô phụ phẩm với giá trị thấp, người dân đã “tinh chế” thông qua chăn nuôi để tạo ra sản phẩm thịt có giá trị cao hơn, từ đó hình thành hệ sinh thái kinh tế nông thôn vững chắc. Không chỉ góp phần xóa đói giảm nghèo, mô hình này còn tạo việc làm ổn định cho hàng trăm lao động địa phương thông qua các khâu cắt bắp thuê và hoạt động thu mua.

Bà Nguyễn Thị Trang - một hộ dân chuyển đổi mô hình cho biết: “Gia đình tôi trồng hơn 3 công bắp và nuôi 4 con bò từ hơn 5 năm nay. Kể từ khi chuyển đổi từ lúa sang bắp, cuộc sống của chúng tôi đã ổn định hơn rất nhiều, không còn phải lo lắng về đầu ra hay dịch bệnh như trước. Nhờ mô hình tuần hoàn này, chi phí chăm sóc cây trồng giảm rõ rệt do tận dụng được nguồn phân bón từ đàn bò, giúp gia đình có thêm điều kiện tích lũy và sửa sang nhà cửa kiên cố. Đây thực sự là con đường giúp người nông dân làm giàu bền vững trên mảnh đất quê hương”.

Để nâng tầm thương hiệu và đảm bảo quản trị đầu ra bền vững, địa phương đã chủ động liên kết với các doanh nghiệp đầu ngành như Công ty Antesco. Việc áp dụng tiêu chuẩn VietGAP và cấp mã số vùng trồng cho hơn 80ha bắp non là bước đi chiến lược nhằm chuẩn hóa chất lượng sản phẩm. Hiện nay, sản phẩm bắp non Long Kiến đang hoàn thiện hồ sơ OCOP, khẳng định vị thế trên thị trường. Đây là minh chứng rõ nét cho thấy khi sản xuất nhỏ lẻ được tổ chức lại theo chuỗi giá trị và có sự đồng hành của doanh nghiệp, sức cạnh tranh của nông sản được nâng cao đáng kể, tạo nền tảng cho việc xây dựng các vùng nguyên liệu sạch, bền vững.

Ông Nguyễn Hoàng Minh - Tổng Giám đốc Công ty Antesco khẳng định: “Chúng tôi hỗ trợ nông dân bằng cách cho nợ tiền hạt giống và phân hữu cơ đến tận lúc thu hoạch mới thanh toán. Đặc biệt, giá thu mua bắp trái non canh tác theo hướng hữu cơ luôn cao hơn bắp sử dụng phân hóa học khoảng 800 đồng mỗi kg. Chính sách này không chỉ giúp nông dân giảm bớt áp lực tài chính mà còn khuyến khích bà con theo đuổi con đường nông nghiệp sạch. Sự bắt tay chặt chẽ giữa doanh nghiệp và nông dân chính là chìa khóa để duy trì sự ổn định và nâng cao giá trị cho thương hiệu bắp non An Giang”.