Ngày 27/3, tại TP.HCM, Hội thảo khoa học “Nâng cao chất lượng, phát triển và nâng tầm thương hiệu sản phẩm quốc gia” đã diễn ra nhân kỷ niệm 53 năm ngày tìm ra cây sâm Ngọc Linh (19/3/1973 – 19/3/2026). Đây là dịp để các nhà khoa học, quản lý và doanh nghiệp nhìn lại chặng đường hơn nửa thế kỷ từ một loài cây rừng bí mật trở thành sản phẩm quốc gia quý hiếm.

Bước ngoặt lịch sử từ độ cao 1.800m trên dãy Ngọc Linh

Ký ức về sâm Ngọc Linh bắt đầu vào lúc 9 giờ sáng ngày 19/3/1973. Trong một chuyến công tác xuyên rừng của đoàn cán bộ Ban Dân y Khu 5 do dược sĩ Đào Kim Long làm trưởng đoàn, những cây sâm đầu tiên đã được tìm thấy tại độ cao khoảng 1.800m trên dãy núi Ngọc Linh (thuộc địa phận tỉnh Quảng Ngãi hiện nay).

Trong bối cảnh chiến tranh khốc liệt, để giữ bí mật và phục vụ công tác chữa bệnh, bồi bổ sức khỏe cho bộ đội, loài cây này ban đầu được gọi với cái tên đầy tự hào là “Sâm Khu 5”. Sau đó, chính dược sĩ Đào Kim Long đã đặt tên chính thức là sâm Ngọc Linh theo địa danh nơi phát hiện. Đến năm 1985, loài dược liệu đặc hữu này chính thức được công bố danh pháp khoa học quốc tế là Panax vietnamensis.

Theo ông Nguyễn Tấn Liêm – Giám đốc Sở Khoa học và Công nghệ tỉnh Quảng Ngãi, từ phát hiện mang tính bước ngoặt đó, giá trị vượt trội của sâm Ngọc Linh ngày càng được khẳng định. Năm 2017, sâm Ngọc Linh chính thức được Thủ tướng Chính phủ công nhận là sản phẩm quốc gia và tôn vinh là “quốc bảo”. Với hàm lượng hoạt chất quý hiếm, sâm Ngọc Linh hiện đứng trong nhóm những loài dược liệu đắt đỏ nhất thế giới, với giá dao động từ 100-200 triệu đồng mỗi kg tùy kích cỡ và độ tuổi.

Giải mã “điểm nghẽn” để đưa quốc bảo vươn tầm thế giới

Dù sở hữu tiềm năng khổng lồ, hành trình đưa sâm Ngọc Linh thành ngành công nghiệp tỷ USD vẫn đang gặp nhiều lực cản. Ông Nguyễn An – Giám đốc thương mại Sâm Ngọc Linh Kon Tum K5, chia sẻ rằng đây là loài cây cực kỳ “khó tính” với thời gian sinh trưởng dài (ít nhất 6 năm mới thu hoạch) và tỷ lệ hao hụt có thể lên tới 60-70%.

Hiện nay, rào cản lớn nhất nằm ở ba khía cạnh: pháp lý đất trồng, rủi ro vốn và nạn hàng giả. Ông Phạm Xuân Quang, Chủ tịch UBND xã Măng Ri, cho biết phần lớn diện tích sâm nằm dưới tán rừng tự nhiên nhưng chưa được cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, khiến người dân khó đăng ký mã số vùng trồng hay tham gia hệ thống chỉ dẫn địa lý. Bên cạnh đó, tình trạng sâm giả từ tam thất hoang hoặc hàng nhập lậu trà trộn đang trực tiếp xâm hại uy tín thương hiệu.

Để tháo gỡ, tỉnh Quảng Ngãi đã xác định khoa học công nghệ là trụ cột xuyên suốt. Địa phương đang đẩy mạnh ứng dụng sinh học phân tử, phân tích ADN để phân biệt sâm thật - giả và xây dựng bộ tiêu chuẩn dựa trên hàm lượng hoạt chất. Mục tiêu đến năm 2030, diện tích trồng sâm sẽ đạt khoảng 10.000ha.

Bài học từ Hàn Quốc cho thấy, sâm chỉ thực sự hái ra tiền khi được phát triển theo chuỗi giá trị hoàn chỉnh: từ giống, trồng trọt đến chế biến sâu thành mỹ phẩm, thực phẩm chức năng. Sự tham gia của các tập đoàn lớn như Thaco Agri trong việc khảo sát vùng trồng quy mô 3.500ha tại xã Trà Linh là tín hiệu tích cực cho thấy "quốc bảo" đang chuyển mình mạnh mẽ theo hướng sản xuất ứng dụng công nghệ cao.