Tiềm năng kinh tế và thách thức canh tác trên đất khó

Chanh tứ quý, còn có tên gọi khác là chanh tứ thời, vốn có nguồn gốc từ châu Mỹ và đang dần trở thành giống cây trồng chủ lực tại nhiều địa phương nhờ giá trị dinh dưỡng cao cùng mùi thơm đặc trưng. Điểm khác biệt lớn nhất của loại cây này so với các giống chanh truyền thống là khả năng cho trái liên tục suốt bốn mùa, giúp nông dân có nguồn thu nhập đều đặn thay vì chỉ tập trung vào một vụ duy nhất. Trên cùng một cây, người trồng có thể dễ dàng bắt gặp cảnh tượng vừa có hoa, vừa có quả xanh xen lẫn những quả đã chín mọng. Về giá trị sử dụng, loại chanh này được đánh giá cao nhờ vỏ mỏng, nhiều nước và hàm lượng vitamin C rất lớn. Đặc biệt, chanh tứ quý không bị đắng khi pha với nước nóng nên rất được các cơ sở chế biến thực phẩm và người tiêu dùng ưa chuộng, sử dụng làm nước cốt hoặc tinh dầu nguyên chất phục vụ nhu cầu chăm sóc sức khỏe.

Thực tế canh tác cho thấy loại cây này có khả năng thích nghi khá tốt với nhiều điều kiện thổ nhưỡng khác nhau, từ đất vườn tạp, đất pha cát đến đất phù sa, miễn là bảo đảm khả năng thoát nước. Tuy nhiên, để đạt hiệu quả kinh tế cao nhất, người nông dân vẫn phải đối mặt với bài toán kỹ thuật chăm sóc và xử lý sâu bệnh ngay từ giai đoạn đầu. Nếu chỉ trồng theo phương thức truyền thống mà không đầu tư bài bản về hệ thống tưới tiêu hay bón phân định kỳ, cây rất dễ suy kiệt, giảm năng suất sau vài năm. Tại nhiều vùng đất dốc hoặc khu vực có khí hậu khắc nghiệt ở miền Đông Nam Bộ hay Tây Nguyên, không ít hộ dân ban đầu còn e ngại khi mở rộng quy mô do áp lực tài chính và rủi ro sâu bệnh. Việc bảo đảm cây sinh trưởng khỏe mạnh, bộ rễ phát triển tốt trong giai đoạn bén rễ vì thế đòi hỏi sự tỉ mỉ và kiên trì rất lớn từ người trực tiếp lao động trên đồng ruộng.

Tại xóm Nà Kẻ, xã Minh Khai (tỉnh Cao Bằng), anh Đinh Văn Tuân là một trong những hộ tiên phong chuyển đổi cơ cấu cây trồng từ ngô và lúa nương sang trồng chanh tứ quý nhằm nâng cao thu nhập cho gia đình. Anh Tuân cho biết việc lựa chọn cây trồng đã được gia đình cân nhắc kỹ lưỡng dựa trên điều kiện thổ nhưỡng, khí hậu cũng như nhu cầu thị trường tiêu thụ quả tươi hiện nay. Theo anh, chanh tứ quý là loại cây dễ thích nghi, phù hợp với quy mô sản xuất hộ gia đình hơn so với nhiều loại cây ngắn ngày vốn phụ thuộc lớn vào yếu tố thời tiết. Thời gian đầu, anh trồng thử nghiệm khoảng 300 cây trên diện tích đất đồi và gặp không ít khó khăn trong khâu điều tiết nước tưới cũng như bón phân định kỳ. Tuy nhiên, sau quá trình tự học hỏi kinh nghiệm và tham gia các lớp tập huấn kỹ thuật, anh đã dần làm chủ quy trình canh tác an toàn và bắt đầu mở rộng diện tích trồng.

Hiện nay, vườn chanh của gia đình anh Tuân đã phát triển lên hơn 1 ha với tổng cộng khoảng 1.700 cây, cho sản lượng bình quân từ 10 đến 12 tấn quả mỗi năm. Anh Tuân chia sẻ, với giá bán dao động từ 12.000 đến 15.000 đồng/kg, sau khi trừ toàn bộ chi phí đầu tư, mô hình này mang lại thu nhập hơn 100 triệu đồng mỗi năm. So với việc trồng ngô hay lúa nương trước đây, cây chanh mang lại giá trị kinh tế cao gấp khoảng 3 lần, đồng thời giúp gia đình giảm đáng kể rủi ro về đầu ra nông sản. Anh cũng khẳng định, chính việc chủ động tìm hiểu tài liệu kỹ thuật, kết hợp sử dụng phân hữu cơ cùng các chế phẩm sinh học đã giúp gia đình cải tạo đất đồi hiệu quả. Thành công của anh Tuân là minh chứng rõ nét cho thấy chanh tứ quý hoàn toàn có thể thay thế các loại cây trồng kém hiệu quả nếu người dân áp dụng đúng kỹ thuật canh tác bài bản.

Giải pháp kỹ thuật và hướng đi bền vững cho nông sản

Để khắc phục triệt để những hạn chế về sức chống chịu của cây chanh trên đất dốc, ông Lương Văn Tuyên, thôn Bắc Mục, tỉnh Tuyên Quang đã áp dụng kỹ thuật ghép cành mang lại hiệu quả cao. Ông Tuyên cho rằng trồng chanh tứ quý không đơn thuần là trồng cây rồi chờ thu hoạch, mà cần chăm sóc cây như chính “đứa con tinh thần” của mình. Bí quyết tạo nên năng suất vượt trội của ông là ghép cành bánh tẻ của giống chanh tứ quý vào thân cây bưởi bản địa có sẵn. Theo kinh nghiệm, cây bưởi trồng trên đất dốc từ hai năm tuổi trở lên là gốc ghép lý tưởng nhờ bộ rễ khỏe, ăn sâu vào lòng đất. Khi ghép thành công, gốc bưởi giúp cây chanh chịu sâu bệnh và điều kiện thời tiết khắc nghiệt tốt hơn hẳn so với trồng trực tiếp từ hạt hay giâm cành theo phương pháp truyền thống.

Quy trình ghép cành này không chỉ kéo dài tuổi thọ cây mà còn rút ngắn đáng kể thời gian thu hoạch, chỉ còn khoảng một năm chăm sóc sau khi ghép thành công. Với tỷ lệ ghép sống đạt trên 90%, hiện ông Tuyên sở hữu 7 ha chanh tứ quý xanh tốt trên những triền đồi trước đây vốn rất cằn cỗi và khó canh tác. Riêng trong năm 2024, tổng sản lượng của gia đình ông đạt tới 70 tấn quả, mang về doanh thu hơn 1 tỷ đồng – một con số ấn tượng trong sản xuất nông nghiệp. Ông Tuyên nhấn mạnh, việc chú trọng làm cỏ, bón phân chuồng và cân đối lượng thuốc bảo vệ thực vật là yếu tố then chốt để bảo đảm chất lượng quả luôn đạt tiêu chuẩn sạch. Thành quả này không chỉ giúp gia đình ông làm giàu mà còn tạo việc làm thường xuyên cho khoảng 5–6 lao động địa phương với mức thu nhập ổn định gần 10 triệu đồng mỗi tháng.

Nhận định về sự phát triển của mô hình trồng chanh tứ quý, Bí thư Đoàn xã Minh Khai Trần Văn Đạt cho rằng đây là điển hình cần được nhân rộng nhằm tạo động lực cho thanh niên khởi nghiệp tại quê hương. Anh Đạt cho biết, thời gian tới Đoàn xã sẽ tiếp tục phối hợp tổ chức các lớp tập huấn kỹ thuật, đồng thời hỗ trợ nông dân tiếp cận nguồn vốn vay ưu đãi từ các ngân hàng chính sách xã hội. Bên cạnh đó, việc kết nối tiêu thụ sản phẩm thông qua các hợp tác xã và kênh siêu thị hiện đại cũng được xác định là ưu tiên hàng đầu để các mô hình phát triển bền vững lâu dài. Theo số liệu từ địa phương, hiện xã Minh Khai có khoảng 20 thanh niên trực tiếp tham gia các mô hình chuyển đổi cây trồng theo hướng sản xuất hàng hóa sạch và nông nghiệp công nghệ cao. Giai đoạn 2021–2025, xã đã thực hiện chuyển đổi khoảng 3 ha đất kém hiệu quả sang trồng các loại cây có giá trị kinh tế cao, phù hợp với điều kiện khí hậu.

Để đạt hiệu quả kinh tế bền vững từ cây chanh tứ quý, người dân cần áp dụng đồng bộ các giải pháp từ khâu chọn giống đến sơ chế, đóng gói sản phẩm cuối cùng. Việc kết hợp phân hữu cơ, phân chuồng ủ hoai cùng các chế phẩm sinh học không chỉ giúp cải tạo đất mà còn nâng cao chất lượng quả, đáp ứng tiêu chuẩn khắt khe của các cửa hàng thực phẩm sạch trên toàn quốc. Nhiều hộ nông dân hiện đã mạnh dạn đầu tư thêm khâu đóng gói, liên kết theo chuỗi giá trị nhằm nâng cao sức cạnh tranh trên thị trường. Khi chanh tứ quý không chỉ được bán theo cân tại vườn mà còn tiếp cận được các kênh phân phối hiện đại, giá trị của loại quả này được kỳ vọng sẽ tiếp tục tăng cao trong thời gian tới. Đây được xem là hướng đi đúng đắn, góp phần đa dạng hóa cơ cấu cây trồng và cải thiện đời sống cho người nông dân trong bối cảnh diện tích sản xuất ngày càng thu hẹp.