Thực trạng kết hôn muộn và hệ lụy về dân số

Hiện nay, mức sinh của Việt Nam đang ở mức khoảng 1,93 con/phụ nữ, nằm trong nhóm thấp tại khu vực Đông Nam Á. Cùng với đó, xu hướng người Việt kết hôn ngày càng muộn đang diễn ra rất rõ rệt. Tuổi kết hôn trung bình lần đầu đã tăng từ 25,2 tuổi (năm 2019) lên 27,3 tuổi (năm 2024), trong đó mức tăng của 5 năm qua gần gấp đôi mức tăng của 20 năm trước đó. Đáng chú ý, Thành phố Hồ Chí Minh là địa phương có độ tuổi kết hôn lần đầu trung bình cao nhất cả nước, lên tới 30,4 tuổi. Tại các vùng như Đông Nam Bộ và Đồng bằng sông Cửu Long, tình trạng nam giới trì hoãn lập gia đình đến sau tuổi 30 cũng trở nên phổ biến hơn.

Nguyên nhân chính khiến nhiều người trẻ "lười yêu, ngại cưới, sợ sinh con" được các chuyên gia nhận định là do áp lực tài chính, nhu cầu tập trung phát triển sự nghiệp và khó khăn trong việc tìm kiếm bạn đời lý tưởng. Tình trạng mức sinh thấp kéo dài sẽ gây ra hệ lụy thiếu hụt lao động trầm trọng và đẩy nhanh tốc độ già hóa dân số. Dự báo trong 50 năm tới, cấu trúc xã hội có thể bị đảo lộn khi cứ hai trẻ em sẽ phải gánh vác trách nhiệm chăm sóc cho bốn người cao tuổi.

Trang bị kỹ năng tiền hôn nhân và khuyến khích sinh đủ hai con

Một trong những nhiệm vụ cốt lõi của chương trình dân số mới là tăng cường truyền thông, tư vấn và vận động nam, nữ kết hôn trước 30 tuổi. Nhằm giúp thanh niên có sự chuẩn bị tốt nhất, các chính sách sau sẽ được triển khai:

Hằng năm, Sở Y tế các tỉnh, thành phố sẽ lựa chọn khoảng 20% số xã, phường, đặc khu để tổ chức ít nhất một lớp học, chuyên đề hoặc hội thảo dành cho thanh niên chuẩn bị lập gia đình.

Khóa học sẽ cung cấp kiến thức về đời sống hôn nhân, sức khỏe sinh sản, tình dục, quá trình mang thai, nuôi dạy trẻ và kỹ năng quản lý tài chính gia đình.

Bộ Y tế (trực tiếp là Cục Dân số) chịu trách nhiệm xây dựng, chuẩn hóa bộ tài liệu thống nhất trên toàn quốc, số hóa tài liệu và tập huấn cho đội ngũ báo cáo viên cấp xã.

Sở Y tế các địa phương cũng sẽ lựa chọn 50% số cấp xã hằng năm để tổ chức các buổi tọa đàm về lợi ích của việc sinh đủ hai con và phát động phong trào phụ nữ sinh đủ hai con trước 35 tuổi.

Chương trình tập trung vận động sinh đủ hai con tại 10/34 tỉnh, thành phố có mức sinh thấp hơn trung bình cả nước, bao gồm: Hà Nội, TP HCM, Cần Thơ, Khánh Hòa, Đồng Nai, Tây Ninh, An Giang, Đồng Tháp, Vĩnh Long và Cà Mau.

Vào năm 2027 và 2029, Cục Dân số sẽ tổ chức mít tinh biểu dương, tôn vinh các cá nhân, điển hình tiên tiến trong phong trào khuyến khích sinh đủ hai con.

Bên cạnh đó, một số chính sách riêng biệt đang được nghiên cứu (không nằm trong Thông tư này) như: hỗ trợ tài chính cho trẻ từ khi sinh đến đủ 36 tháng tuổi, hỗ trợ chi phí ăn trưa cho trẻ mầm non, hoặc khen thưởng phụ nữ hoàn thành mục tiêu sinh con trước 35 tuổi.

Thí điểm tầm soát vô sinh tại các khu công nghiệp

Bên cạnh các chính sách vận động, chương trình còn đặc biệt chú trọng đến việc bảo vệ khả năng sinh sản, dự phòng và phát hiện sớm nguy cơ vô sinh. Ngành y tế sẽ tiến hành các bước can thiệp y tế cụ thể như sau:

Thí điểm tầm soát nguy cơ vô sinh tại các xã có khu công nghiệp thuộc 10 tỉnh, thành phố có mức sinh thấp.

Đối tượng được ưu tiên tầm soát là các cặp vợ chồng đã kết hôn trên 12 tháng nhưng chưa có con, đặc biệt chú trọng đến trường hợp vợ hoặc chồng đang làm việc trong khu công nghiệp.

Hằng năm, 10% số cấp xã (ưu tiên các khu công nghiệp) sẽ tổ chức ít nhất một chiến dịch truyền thông cộng đồng về các yếu tố nguy cơ gây vô sinh và tầm quan trọng của việc khám sức khỏe sinh sản định kỳ.

Việc đưa hoạt động tầm soát vào chương trình dân số giúp các cặp đôi phát hiện sớm nguy cơ để được tư vấn, can thiệp kịp thời thay vì phải chờ đợi thời gian dài mới đến cơ sở y tế. Ngoài ra, Bộ Y tế sẽ tổ chức các cuộc khảo sát chuyên đề vào năm 2027, 2029 và 2030 nhằm thu thập dữ liệu về các yếu tố chi phối quyết định sinh con, qua đó xây dựng chính sách dân số phù hợp trong bối cảnh mới. Đồng bộ các giải pháp này sẽ tạo điều kiện thuận lợi hơn để người trẻ an tâm lập gia đình, sinh và nuôi dạy con cái.