Rào cản từ Mỹ và áp lực phụ thuộc thị trường

Số liệu thống kê cho thấy, xuất khẩu ghẹ năm 2025 của Việt Nam đạt gần 86 triệu USD, tăng trưởng xấp xỉ 6% so với năm 2024. Đây là tín hiệu tích cực, tuy nhiên cấu trúc thị trường lại bộc lộ những rủi ro đáng kể khi có sự nghiêng lệch quá mức về phía Mỹ. Hiện quốc gia này chiếm hơn 81% tổng kim ngạch xuất khẩu ghẹ của Việt Nam, tương đương mức tăng khoảng 10% so với năm trước. Với vị thế là nước nhập khẩu ghẹ lớn nhất thế giới, Mỹ có giá trị nhập khẩu lên tới gần 1,1 tỷ USD, tập trung chủ yếu vào các sản phẩm ghẹ đông lạnh và ghẹ xanh. Điều này khiến Mỹ trở thành thị trường “đầu kéo” quan trọng nhất, tác động trực tiếp đến nguồn cung từ các nước châu Á, trong đó có Việt Nam. Tuy nhiên, chính sự phụ thuộc quá lớn này lại đang đẩy doanh nghiệp vào thế bị động khi chính sách nhập khẩu của đối tác có xu hướng thay đổi theo hướng siết chặt các tiêu chuẩn bảo vệ môi trường.

Biến số lớn nhất đối với ngành ghẹ trong năm 2026 chính là Đạo luật Bảo vệ Động vật biển có vú (MMPA) do Cục Quản lý đại dương và khí quyển quốc gia Mỹ (NOAA) ban hành. Các quyết định liên quan đến “so sánh tương đương” có thể dẫn tới nguy cơ hạn chế nhập khẩu đối với những sản phẩm từ các nghề cá không đáp ứng yêu cầu bảo vệ động vật biển. Mặc dù lệnh cấm đối với ghẹ Việt Nam hiện đang được tạm hoãn để tiếp tục xem xét, song kết quả cuối cùng vẫn phụ thuộc rất lớn vào chất lượng thông tin và hồ sơ mà Việt Nam cung cấp cho NOAA/NMFS. Trên thực tế, việc tuân thủ MMPA đã và đang tạo ra nhiều vướng mắc cho doanh nghiệp, từ việc gia tăng chi phí thủ tục đến kéo dài thời gian thông quan. Trong trường hợp các yêu cầu này tiếp tục bị thắt chặt, kim ngạch xuất khẩu sang Mỹ có thể biến động mạnh, kéo theo nguy cơ “chao đảo” cho toàn ngành do thiếu sự đa dạng hóa về thị trường.

Không chỉ đối mặt với rào cản từ Mỹ, ngành ghẹ Việt Nam còn chịu áp lực từ sự sụt giảm tại các thị trường truyền thống khác. Cụ thể, xuất khẩu sang Trung Quốc và Hồng Kông đã giảm tới 48%, chỉ đạt gần 3 triệu USD. Các thị trường như Nhật Bản hay Canada cũng ghi nhận xu hướng biến động tiêu cực do cạnh tranh gay gắt và sự thay đổi trong nhu cầu tiêu dùng. Khác với ngành tôm có lợi thế chủ động nhờ nuôi trồng, ngành ghẹ phụ thuộc chặt chẽ vào hoạt động khai thác tự nhiên, từ đó hình thành chu kỳ “giá – nguồn nguyên liệu – tiến độ giao hàng” rất khó dự đoán. Trong bối cảnh nguồn cung thiếu ổn định và rào cản kỹ thuật từ thị trường Mỹ ngày càng gia tăng, ngành ghẹ Việt Nam đang đứng trước áp lực phải thay đổi tư duy xuất khẩu. Việc quá tập trung vào một “giỏ hàng” duy nhất rõ ràng không còn là lựa chọn an toàn trong bối cảnh thương mại toàn cầu nhiều biến động và các tiêu chuẩn phi thuế quan ngày càng trở thành công cụ bảo hộ mới.

Chiến lược xoay trục và giải pháp phát triển bền vững

Trước những rủi ro tiềm ẩn tại thị trường Mỹ, việc tìm kiếm và khai thác các thị trường thay thế đang trở thành ưu tiên hàng đầu của doanh nghiệp. Điểm sáng nổi bật nhất hiện nay chính là Liên minh châu Âu (EU) với tốc độ tăng trưởng ấn tượng. Năm 2025, xuất khẩu ghẹ sang EU đạt hơn 3 triệu USD, tăng tới 102% so với năm trước. Trong đó, Pháp vươn lên trở thành thị trường nhập khẩu lớn thứ hai của ghẹ Việt Nam, chỉ sau Mỹ, với kim ngạch tăng 112%. Sự trỗi dậy của thị trường EU cho thấy dư địa phát triển cho các sản phẩm ghẹ Việt vẫn còn rất lớn, với điều kiện đáp ứng đầy đủ các tiêu chuẩn khắt khe về chất lượng và tính bền vững.

Song song đó, khối các quốc gia trong Hiệp định CPTPP cũng ghi nhận mức tăng trưởng gần 29%, mở ra cơ hội để doanh nghiệp đẩy mạnh các dòng sản phẩm chế biến sâu, có giá trị gia tăng cao nhằm tận dụng hiệu quả các ưu đãi thuế quan từ hiệp định thương mại tự do thế hệ mới.

Để hiện thực hóa mục tiêu đa dạng hóa thị trường, các doanh nghiệp buộc phải chủ động thay đổi phương thức sản xuất, đồng thời xây dựng hệ thống truy xuất nguồn gốc minh bạch và rõ ràng hơn. Xu hướng tiêu dùng toàn cầu đang dịch chuyển mạnh mẽ sang các sản phẩm bền vững, thân thiện với môi trường. Việc nâng cao tiêu chuẩn khai thác không chỉ giúp ngành ghẹ Việt vượt qua rào cản MMPA của Mỹ, mà còn được xem là “tấm vé thông hành” để thâm nhập sâu hơn vào các thị trường khó tính như Nhật Bản hay EU.

Các chuyên gia kinh tế nhận định, nhu cầu tiêu thụ cua ghẹ trên thế giới nhiều khả năng sẽ tiếp tục tăng trong năm 2026, nối dài đà phục hồi từ năm 2025. Vấn đề cốt lõi đặt ra là tái cơ cấu thị phần như thế nào cho hợp lý, qua đó giảm bớt sự lệ thuộc vào một thị trường đơn lẻ và nâng cao năng lực cạnh tranh cho thương hiệu ghẹ Việt trên bản đồ thủy sản quốc tế thông qua các sản phẩm tinh chế.

Đưa ra những dự báo cụ thể về xu hướng thị trường trong thời gian tới, tại hội thảo, bà Nguyễn Hà – Chuyên gia thị trường cá ngừ của Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu Thủy sản Việt Nam (VASEP) nhấn mạnh: “Nếu các yêu cầu liên quan đến MMPA tiếp tục được Chính phủ Mỹ thắt chặt hoặc phát sinh gián đoạn về thủ tục, xuất khẩu sang Mỹ sẽ biến động, buộc doanh nghiệp phải ‘xoay trục’ nhanh hơn sang EU, CPTPP và các thị trường khác. Xu hướng nhu cầu tiêu thụ cua ghẹ trên thị trường thế giới tăng trong năm 2025 sẽ tiếp tục duy trì trong năm 2026”. Nhận định này cho thấy, sự chủ động thay đổi chiến lược thị trường không còn là lựa chọn, mà đã trở thành yêu cầu mang tính sống còn. Doanh nghiệp cần xây dựng kế hoạch nguyên liệu và hợp đồng linh hoạt để thích ứng với tính khó đoán của nguồn cung khai thác. Hành trình mở rộng thị trường của ghẹ Việt trong năm 2026 vì thế sẽ phụ thuộc rất lớn vào khả năng thích ứng với các “luật chơi” quốc tế và sự nhạy bén trong việc khai thác những dư địa tăng trưởng mới.