Khi các loại pin xe điện (EV) không sử dụng niken ngày càng mở rộng thị phần trên toàn cầu, chiến lược phát triển pin dựa trên niken đang bước vào một thời điểm mang tính quyết định.

Indonesia – nền kinh tế số 1 Đông Nam Á - giữ vị trí trung tâm trong ngành công nghiệp niken toàn cầu. Trong những năm gần đây, Chính phủ nước này đã tìm cách tối đa hóa giá trị của nguồn tài nguyên chiến lược thông qua sự kết hợp giữa trữ lượng dồi dào, hạn chế xuất khẩu quặng thô và chính sách phát triển công nghiệp hạ nguồn lâu dài.

Sau khi xây dựng và duy trì chuỗi sản xuất thép không gỉ từ thượng nguồn đến hạ nguồn, Indonesia bắt đầu tập trung vào phát triển pin xe điện (EV) dựa trên niken. Tuy nhiên, trước sự phát triển nhanh chóng của ngành pin toàn cầu, đặc biệt là sự nổi lên của các loại pin EV không dùng niken trên thị trường quốc tế, chiến lược phát triển pin dựa trên niken đang dần tiến đến một bước ngoặt quan trọng cho tương lai.

Kể từ khi quyết định dừng xuất khẩu quặng niken vào năm 2019 (lệnh cấm có hiệu lực hoàn toàn vào năm 2020), Indonesia đã nhanh chóng tái định vị mình như một nhân tố chủ chốt trong ngành chế biến niken toàn cầu. Từ chỗ chủ yếu xuất khẩu quặng thô, nước này hiện nổi lên như một nhà sản xuất lớn các sản phẩm niken có giá trị gia tăng cao hơn. Nhờ dòng vốn đầu tư nước ngoài ổn định, phần lớn đến từ Trung Quốc, Indonesia đã xây dựng được chuỗi cung ứng niken hoàn chỉnh hơn, đặc biệt đối với quặng saprolite, cho phép các nhà máy trong nước chế biến nguyên liệu thô thành gang niken (NPI), feroniken, niken mờ và cuối cùng là thép không gỉ và niken tinh luyện.

Đến năm 2025, Indonesia có 49 lò luyện niken bằng lò quay điện (RKEF) đang hoạt động để xử lý quặng niken saprolite. Sự chuyển dịch này không chỉ là câu chuyện thành công của một ngành công nghiệp “mũi nhọn”, mà còn phản ánh tham vọng rộng lớn hơn của Indonesia trong việc giữ lại nhiều giá trị hơn trong nước, củng cố vai trò trong sản xuất toàn cầu và biến nguồn tài nguyên khoáng sản dồi dào thành nền tảng cho tăng trưởng kinh tế dài hạn.

Sau khi xây dựng thành công chuỗi sản xuất niken từ quặng saprolite, Indonesia đang tìm cách mở rộng chiến lược hạ nguồn sang quặng limonite, một nguyên liệu quan trọng cho ngành pin xe điện. Thực tế, quốc gia Đông Nam Á có hơn 17.000 hòn đảo này đã bắt đầu xây dựng chuỗi sản xuất dựa trên limonite. Đến năm 2025, nước này có 5 nhà máy tuyển quặng bằng axit áp suất cao (HPAL) đang hoạt động và đang hướng tới việc xây dựng thêm.

Tuy nhiên, hiện nay năng lực của Indonesia vẫn tập trung chủ yếu vào các sản phẩm trung gian như kết tủa hydroxit hỗn hợp (MHP) và nickel sulphate. Đây là những cột mốc quan trọng, nhưng chưa phải sản phẩm cuối cùng của chuỗi giá trị pin. Các sản phẩm này vẫn cần được xử lý thêm trước khi có thể chuyển thành các loại pin hoàn chỉnh như Niken Mangan Coban (NMC) hoặc Niken Coban Nhôm (NCA) – những loại pin được sử dụng rộng rãi trong xe điện, đặc biệt ở các phân khúc xe hiệu suất cao.

Xét về khía cạnh đó, Indonesia đã đạt được những bước tiến đáng kể, nhưng tham vọng trở thành một cường quốc tích hợp hoàn chỉnh trong ngành pin EV toàn cầu vẫn đang trong quá trình hình thành.

Thách thức này càng rõ rệt khi thị trường pin toàn cầu thay đổi. Pin dựa trên niken từng rất hấp dẫn khi làn sóng xe điện tăng tốc vào đầu thập kỷ này bởi các hãng xe ưu tiên tầm hoạt động và hiệu suất, đặc biệt là các công ty như Tesla (Mỹ) và nhiều hãng xe châu Âu. Theo Theo Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA), năm 2022, pin dựa trên niken vẫn chiếm khoảng 60% thị trường pin xe điện toàn cầu.

Tuy nhiên, cục diện đã thay đổi nhanh chóng. Pin LFP (Lithium Iron Phosphate) – vốn chỉ chiếm dưới 10% thị trường xe điện năm 2020 – đã tăng mạnh và chiếm khoảng một nửa thị trường pin EV toàn cầu vào năm 2025. Trong tương lai, một hãng tin nổi tiếng quốc tế dự báo thị phần pin dựa trên niken có thể giảm xuống dưới 40% thị trường pin toàn cầu.

Sự trỗi dậy của LFP chủ yếu nhờ giá rẻ hơn trung bình hơn 40% so với các loại pin dựa trên niken. Khả năng sản xuất hàng loạt pin LFP của Trung Quốc đóng vai trò trung tâm trong sự thay đổi này. Trung Quốc hiện thống trị sản xuất LFP, chiếm gần 80% năng lực sản xuất cell pin EV toàn cầu, đồng thời đẩy giá pin giảm mạnh.

Ngay cả tại thị trường xe điện Indonesia, hơn 90% xe điện bán ra năm 2025 sử dụng pin LFP thay vì pin dựa trên niken. Nguyên nhân là xe dùng pin niken đắt hơn, nên ít phù hợp với phần lớn người tiêu dùng Indonesia. Ngoài ra, với khí hậu nhiệt độ cao, việc sử dụng pin niken có thể tiềm ẩn thêm rủi ro cho người dùng.

Tuy vậy, thị trường không từ bỏ pin dựa trên niken mà sử dụng chúng một cách chọn lọc hơn. Pin LFP đang mở rộng trong phân khúc xe giá rẻ và đại chúng, trong khi pin niken ngày càng tập trung ở các dòng xe cao cấp, tầm hoạt động dài và hiệu suất cao.

Đối với Indonesia, điều đó có nghĩa là pin niken vẫn có tương lai, nhưng chúng không còn được coi là tương lai duy nhất của ngành xe điện. Xa hơn nữa, các công nghệ mới như pin thể rắn cũng có thể tạo thêm áp lực cạnh tranh, dù vai trò thương mại trong ngắn hạn vẫn còn hạn chế.

Indonesia không nên từ bỏ tham vọng phát triển pin EV, bởi chế biến niken dùng cho pin vẫn có ý nghĩa chiến lược trong quá trình chuyển dịch năng lượng toàn cầu. Tuy nhiên, bước tiếp theo của chính sách cần rộng hơn và linh hoạt hơn.

Thay vì chỉ tập trung quá hẹp vào các sản phẩm trung gian như MHP và nickel sulphate, Indonesia nên mở rộng năng lực chế biến quặng limonite thành niken tinh khiết cao và các sản phẩm niken tinh luyện khác.

Niken tinh luyện có nhiều ứng dụng công nghiệp hơn ngoài xe điện, như hợp kim, mạ kim loại và hóa chất chuyên dụng, giúp Indonesia tiếp cận thị trường rộng hơn và ổn định hơn. Thép không gỉ vẫn là nguồn cung cấp niken lớn nhất toàn cầu, trong khi pin vẫn chiếm một phần quan trọng nhưng nhỏ hơn và đó chính là lý do tại sao đa dạng hóa lại trở nên quan trọng.

Trên thực tế, Chính phủ Indonesia nên tiếp tục hỗ trợ các dự án pin, nhưng đồng thời chú trọng nâng cấp năng lực tinh luyện, cải thiện công nghệ chế biến và thu hút đầu tư vào các sản phẩm niken tinh khiết cao với nhiều ứng dụng cuối cùng khác nhau.

Một chiến lược như vậy sẽ giúp “xứ sở vạn đảo” ít bị tổn thương hơn trước những thay đổi trong công nghệ pin, đồng thời củng cố vị thế của nước này không chỉ là nhà cung cấp nguyên liệu cho pin mà còn là nhà sản xuất các sản phẩm niken tinh luyện có giá trị trong nhiều ngành công nghiệp rộng lớn hơn.

Theo Jakarta Post