Bảo tồn gen và thương hiệu quốc gia: Hai trụ cột cho ngành yến bền vững

Ngành yến sào đối mặt thách thức kép từ phát triển tự phát và đe dọa sinh học. Ảnh minh hoạ

Ngày 7-11, tại Khánh Hòa, UBND tỉnh đã phối hợp cùng Công ty Yến sào Khánh Hòa tổ chức một hội thảo khoa học mang tính chiến lược với chủ đề "Bảo vệ và phát triển bền vững quần thể chim yến". Sự kiện thu hút sự tham gia của đông đảo chuyên gia trong các lĩnh vực kinh tế, nông nghiệp và môi trường, cùng nhau thảo luận, phân tích và đề xuất các giải pháp then chốt cho tương lai của ngành yến sào Việt Nam.

Phát biểu tại hội thảo, ông Trịnh Minh Hoàng, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Khánh Hòa, đã khẳng định vị thế đặc biệt của địa phương. Khánh Hòa từ lâu đã được mệnh danh là “thủ phủ yến sào” lớn nhất khu vực Đông Nam Á, nơi may mắn sở hữu quần thể yến đảo tự nhiên vô cùng phong phú, lớn nhất cả nước. Ông Hoàng nhấn mạnh, tổ yến không chỉ đơn thuần là một sản vật quý giá mang lại giá trị kinh tế cao, mà còn là kết tinh của truyền thống lao động, một biểu trưng văn hóa và là một thương hiệu đặc trưng của tỉnh. Hơn thế nữa, sự tồn tại và phát triển của quần thể chim yến còn góp phần quan trọng vào việc bảo vệ hệ sinh thái và khẳng định chủ quyền biển đảo thiêng liêng của Tổ quốc.

Ông Hoàng cũng chỉ rõ, ngành yến sào đang trong giai đoạn phát triển mạnh mẽ, dần trở thành một ngành hàng kinh tế mũi nhọn. Tuy nhiên, sự tăng trưởng nóng này cũng đồng thời đặt ra nhiều yêu cầu cấp thiết về công tác quản lý, quy hoạch, ứng dụng khoa học - công nghệ và xây dựng một lộ trình phát triển bền vững, bài bản.

Nhận diện thách thức kép và chiến lược giải mã bằng khoa học công nghệ

Thực tế cho thấy, ngành yến sào Việt Nam đã đạt được những thành tựu đáng kể, với sản lượng ước tính khoảng 270 tấn tổ yến thô mỗi năm và đã chính thức mở cửa xuất khẩu chính ngạch sang thị trường tỷ dân đầy tiềm năng là Trung Quốc. Dù vậy, con đường phát triển đang gặp phải những rào cản nghiêm trọng.

Bà Trịnh Thị Hồng Vân, Chủ tịch Hội đồng Thành viên Công ty Yến sào Khánh Hòa, đã thẳng thắn chỉ rõ những thách thức cốt lõi. Thứ nhất, đó là sự phát triển mang tính tự phát, thiếu một quy hoạch tổng thể cấp quốc gia và sự thiếu liên kết chặt chẽ trong toàn bộ chuỗi giá trị. Bà Vân cho rằng, thực trạng phần lớn nhà yến được xây dựng tự phát trong các khu dân cư đang gây ra nhiều hệ lụy, khiến công tác kiểm soát chất lượng, an toàn sinh học và đặc biệt là truy xuất nguồn gốc sản phẩm gặp vô vàn khó khăn.

Thứ hai, các tác động tiêu cực từ môi trường và sinh học ngày càng rõ rệt. Biến đổi khí hậu đang làm thay đổi đường bay kiếm ăn truyền thống và đe dọa trực tiếp đến nơi cư trú an toàn của đàn yến. Song song đó, việc lạm dụng thuốc bảo vệ thực vật trong nông nghiệp làm suy giảm nghiêm trọng nguồn côn trùng – vốn là thức ăn chính – ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe và khả năng sinh sản của đàn yến. Bà Vân cũng đề cập đến hiện tượng cạnh tranh nguồn thức ăn gay gắt giữa yến nhà và yến đảo, cùng với tình trạng săn bắt chim yến trái phép vẫn diễn biến phức tạp, không chỉ làm giảm sản lượng tổ yến, gây thiệt hại kinh tế mà còn làm mất cân bằng sinh thái nghiêm trọng.

Để giải quyết tận gốc các thách thức về sinh học và môi trường, Tiến sĩ Nguyễn Văn Long, Vụ trưởng Vụ Khoa học và Công nghệ (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), đã đề xuất một chiến lược hành động tổng thể dựa trên nền tảng khoa học – công nghệ hiện đại. Ông khẳng định chim yến hàng (Aerodramus fuciphagus) là loài quý hiếm, do đó việc bảo tồn nguồn gen là nhiệm vụ khoa học tối quan trọng. Bộ Nông nghiệp và Môi trường xác định sẽ ứng dụng mạnh mẽ khoa học – công nghệ trong công tác bảo tồn và phát triển bền vững quần thể chim yến.

Đặc biệt, trong kỷ nguyên của genomics và biến đổi khí hậu, ông Long nhấn mạnh cần đẩy mạnh các nghiên cứu chuyên sâu về phát sinh chủng loại, hội tụ gen và khả năng thích nghi sinh thái của chim yến. Việc giải trình tự và phân tích hệ gen không chỉ giúp nhận diện chính xác cấu trúc di truyền của các quần thể, mà còn cung cấp cơ sở khoa học vững chắc cho việc bảo tồn nguồn gen thuần chủng, phục hồi các quần thể tự nhiên và giúp chúng thích ứng tốt hơn với những biến động khí hậu trong tương lai.

Một mục tiêu chiến lược được ông Long đề xuất là xây dựng một Ngân hàng gen quốc gia về chim yến. Ngân hàng gen này sẽ kết hợp với công nghệ sinh học hiện đại để chủ động nhân giống, phục hồi quần thể tự nhiên, đồng thời phục vụ cho các nghiên cứu chuyên sâu về phát sinh chủng loại và hội tụ gen. Cùng với đó, công tác quản lý và giám sát cần được hiện đại hóa bằng việc ứng dụng công nghệ cao. Cụ thể là sử dụng drone, camera AI và các cảm biến IoT để giám sát sinh cảnh và quần thể yến. Đồng thời, tận dụng sức mạnh của dữ liệu lớn (Big Data) và trí tuệ nhân tạo (AI) để phân tích hành vi và dự báo chính xác các biến động của đàn yến.

Hoàn thiện chuỗi giá trị và sứ mệnh xây dựng "Thương hiệu quốc gia"

Tiến sĩ Nguyễn Văn Long, Vụ trưởng Vụ Khoa học và Công nghệ. Ảnh: KS

Bên cạnh các giải pháp công nghệ, việc hoàn thiện thể chế, chính sách và tăng cường liên kết là yếu tố quyết định sự phát triển bền vững của toàn ngành.

Từ góc độ quản lý nhà nước, Tiến sĩ Nguyễn Văn Long đề nghị các cơ quan hữu quan cần sớm hoàn thiện khung pháp lý quốc gia, đặc biệt là khẩn trương xây dựng một Chiến lược quốc gia về bảo tồn và phát triển bền vững quần thể chim yến Việt Nam. Ông cũng đề nghị đẩy mạnh mô hình liên kết “bốn nhà” (Nhà nước – Nhà khoa học – Nhà doanh nghiệp – Nhà nông) nhằm hình thành một chuỗi giá trị yến sào đồng bộ, khép kín từ khâu khai thác, chế biến sâu đến tiêu thụ sản phẩm. Đồng thời, phải đẩy mạnh công tác nâng cao ý thức cộng đồng, ngăn chặn triệt để hành vi săn bắt trái phép và phá hoại môi trường sinh cảnh của chim yến.

Từ góc độ doanh nghiệp đầu ngành, bà Trịnh Thị Hồng Vân khẳng định, Công ty Yến sào Khánh Hòa luôn xác định việc bảo vệ quần thể chim yến là sứ mệnh cốt lõi, là nền tảng cho sự tồn tại và phát triển bền vững của doanh nghiệp. Tuy nhiên, bà nhấn mạnh đây là nhiệm vụ chung, cần sự chung tay của cả Nhà nước, doanh nghiệp, nhà khoa học và cộng đồng.

Trong đó, các doanh nghiệp đầu ngành như Công ty Yến sào Khánh Hòa phải đóng vai trò nòng cốt trong việc bảo tồn, đầu tư nghiên cứu khoa học, thúc đẩy chế biến sâu, chuẩn hóa sản phẩm. Quan trọng hơn, doanh nghiệp phải là hạt nhân dẫn dắt chuỗi giá trị quốc gia, góp phần khẳng định vị thế thương hiệu Yến sào Việt Nam trên trường quốc tế.

Bà Vân cũng đưa ra các giải pháp cụ thể nhằm chuẩn hóa công tác quản lý nhà nước như: Tăng cường quản lý bằng việc tiến hành cấp mã số nhà yến, xây dựng cơ sở dữ liệu quốc gia và thiết lập hệ thống truy xuất nguồn gốc sản phẩm chặt chẽ. Song song đó, cần kiểm soát nghiêm ngặt việc xây dựng nhà yến trong khu dân cư để đảm bảo an toàn sinh học và không ảnh hưởng đến cộng đồng.

Về thị trường và thương hiệu, Công ty cam kết tiếp tục đầu tư vào công nghệ chế biến sâu, đa dạng hóa các dòng sản phẩm (như thực phẩm chức năng, mỹ phẩm từ yến) để nâng cao giá trị gia tăng. Mục tiêu lớn hơn là xây dựng một hệ thống nhận diện Thương hiệu quốc gia "Yến sào Việt Nam" một cách bài bản, thống nhất, từ đó mở rộng mạnh mẽ thị trường xuất khẩu.

Cuối cùng, bà Vân đặc biệt nhấn mạnh vai trò của cộng đồng trong việc bảo tồn sinh cảnh tự nhiên và kêu gọi người dân cùng thực hiện nghiêm túc "4 không": Không săn bắt, không buôn bán, không vận chuyển và không tiêu thụ chim yến trái phép.

Hội thảo kết luận rằng, sự chung tay đồng bộ từ cấp độ chiến lược quốc gia, ứng dụng khoa học công nghệ, quản lý nhà nước hiệu quả đến ý thức của cộng đồng chính là chìa khóa vàng để ngành yến sào Việt Nam phát triển bền vững và khẳng định vị thế thương hiệu trên bản đồ thế giới.

Ngành yến Việt Nam: Cơ hội và thách thức từ thị trường Trung Quốc

Kết nối yến sào, sầu riêng Việt với thị trường tỷ dân qua cửa khẩu thông minh