Hơn 800 năm kể từ khi được xây dựng, cụm tháp Chăm Dương Long vẫn sừng sững giữa vùng đất Bình An (Gia Lai). Tuy nhiên, dưới tác động của thời gian, thời tiết, chiến tranh và sự xâm thực của cây cối, nhiều hạng mục của di tích đã xuống cấp nghiêm trọng, buộc phải triển khai dự án trùng tu quy mô lớn nhằm bảo tồn giá trị lịch sử, kiến trúc độc đáo của công trình.

Cuối năm 2025, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Gia Lai triển khai dự án tu bổ, tôn tạo cụm tháp Dương Long với tổng kinh phí hơn 90 tỷ đồng. Dự án dự kiến thực hiện trong 10 tháng. Đến nay, sau nhiều tháng thi công, khối lượng công việc đã hoàn thành khoảng 40%, nhiều hạng mục quan trọng đang được triển khai.

"Hồi sinh" di sản hơn 800 năm tuổi

Theo đơn vị thực hiện, toàn bộ hiện trạng của cụm tháp đã được khảo sát, đo vẽ và lập hồ sơ chi tiết trước khi bắt đầu thi công. Mọi giải pháp kỹ thuật đều tuân thủ nghiêm ngặt nguyên tắc bảo tồn di sản, hạn chế tối đa việc can thiệp vào các cấu kiện nguyên gốc.

Một trong những điểm đáng chú ý của dự án là việc chế tác khoảng 340.000 viên gạch mới với thành phần, màu sắc và kết cấu mô phỏng gần giống gạch Chăm cổ. Để đảm bảo tính minh bạch trong công tác bảo tồn, mỗi viên gạch đều được đóng dấu năm sản xuất 2026, giúp phân biệt rõ phần vật liệu mới với phần nguyên bản của di tích.

Không chỉ vậy, những viên gạch cổ bị vỡ cũng được tận dụng bằng cách nghiền thành bột, trộn cùng vôi để tạo thành vữa xây dựng. Giải pháp này giúp duy trì sự đồng nhất về kết cấu và vật liệu, đồng thời hạn chế sử dụng các chất kết dính hiện đại có thể ảnh hưởng đến tuổi thọ của công trình.

Trong quá trình phục dựng, đơn vị thi công sử dụng nhựa cây dầu rái làm chất kết dính bề mặt kết hợp kỹ thuật "mài dán" - phương pháp được đánh giá có nhiều điểm tương đồng với kỹ thuật xây dựng truyền thống của người Chăm xưa.

Ở phần kết cấu bên trong, lõi tháp được gia cố bằng vữa nhằm tăng độ ổn định nhưng vẫn đảm bảo không làm thay đổi cấu trúc nguyên bản.

Đối với các chi tiết bằng đá, những bộ phận còn đủ cơ sở khoa học sẽ được phục dựng theo nguyên trạng. Riêng các phần đã mất nhưng không còn tư liệu đối chiếu sẽ chỉ được thay thế bằng các khối đá trơn, tuyệt đối không chạm khắc hoa văn giả cổ nhằm bảo đảm tính chân xác của di tích.

Hiện nhiều vị trí trên thân tháp, đặc biệt tại tháp Giữa và tháp Nam, đang được bao phủ bằng hệ thống giàn giáo để phục vụ công tác gia cố. Những khối đá nằm ở độ cao trên 10m có nguy cơ rơi đổ cũng được xử lý nhằm bảo đảm an toàn cho di tích và du khách tham quan.

Kiệt tác kiến trúc Champa sở hữu tháp gạch cao nhất Đông Nam Á

Tháp Dương Long còn được biết đến với các tên gọi như tháp An Chánh, Bình An hay tháp Ngà, được xây dựng vào khoảng cuối thế kỷ XII đến đầu thế kỷ XIII, dưới thời kỳ cực thịnh của vương quốc Champa.

Di tích gồm 3 tòa tháp là tháp Giữa, tháp Nam và tháp Bắc, được xây dựng trên khuôn viên rộng khoảng 370m².

Trong đó, tháp Giữa cao khoảng 39m, được Cục Di sản văn hóa xác định là tháp gạch cao nhất Đông Nam Á còn tồn tại đến nay. Đây cũng là công trình trung tâm của toàn bộ quần thể, nổi bật với quy mô đồ sộ và kỹ thuật xây dựng tinh xảo.

2 tháp còn lại gồm tháp Nam cao khoảng 33m và tháp Bắc cao khoảng 32m, có bố cục kiến trúc tương đồng với hệ thống chân đế vuông, thân tháp xây giật cấp và mái nhiều tầng.

Điểm đặc biệt của cụm tháp Dương Long là hệ thống trang trí bằng đá phong phú bậc nhất trong số các tháp Chăm còn tồn tại ở Việt Nam. Trên các khối đá vẫn còn lưu giữ nhiều hình chạm khắc như sư tử, thần Brahma, thần Indra, rắn thần Naga, Makara, Kala, các vũ nữ và hình người ngồi xếp bằng.

Tháp Dương Long được Bộ Văn hoá Thể thao và Du lịch xếp hạng là Di tích kiến trúc nghệ thuật năm 1980 và được Thủ tướng Chính phủ xếp hạng là Di tích Quốc gia đặc biệt.

Trải qua hơn 8 thế kỷ, công trình đã chịu nhiều tổn thất do chiến tranh, thiên tai và quá trình phong hóa tự nhiên. Tháp Giữa hiện gần như mất toàn bộ phần cửa chính và tiền sảnh. Tháp Nam vẫn giữ được hình dáng khá nguyên vẹn nhưng phần mái cùng nhiều chi tiết kiến trúc đã sụp đổ. Trong khi đó, tháp Bắc là hạng mục bị hư hại nặng nhất khi phần thân bị đục khoét, dù từng được gia cố từ năm 1984.

Theo các chuyên gia bảo tồn, mức độ hư hại của toàn bộ quần thể hiện vào khoảng 30-40%. Việc trùng tu bài bản không chỉ giúp bảo vệ một trong những công trình kiến trúc Champa tiêu biểu còn lại của Việt Nam mà còn tạo tiền đề để phát huy giá trị di sản gắn với phát triển du lịch văn hóa trong tương lai.

Với giá trị nổi bật về lịch sử, kiến trúc và nghệ thuật, cụm tháp Dương Long không chỉ là dấu tích của một nền văn minh từng rực rỡ trên dải đất miền Trung mà còn là minh chứng cho trình độ xây dựng, điêu khắc và tư duy thẩm mỹ đặc sắc của người Chăm cách đây hơn 800 năm.