Lên ngôi từ thân phận bị giam cầm, trị vì 46 năm

Vua Lê Hiển Tông (1717-1786) có tên húy là Lê Duy Diêu và là vị vua áp chót của nhà Lê Trung Hưng. Ông là con trưởng của vua Lê Thuần Tông. Năm 1740, Lê Duy Diêu được đưa lên ngôi, lấy niên hiệu Cảnh Hưng. Ông ở ngôi 46 năm, từ 1740 đến 1786, là vị vua ở ngôi lâu nhất và là vua thọ nhất của nhà Hậu Lê. 

Lê Duy Diêu vốn là người con trưởng của Lê Thuần Tông. Tuy nhiên, ông không được nối ngôi ngay sau khi cha qua đời năm 1735. Tại thời điểm được quyết định đưa lên ngai vàng, Lê Duy Diêu đang ngồi tù. Nguyên nhân gắn với cuộc nổi dậy của hoàng thân Lê Duy Mật, con thứ tư của vua Lê Dụ Tông.

Năm 1738, Lê Duy Mật dấy binh chống họ Trịnh. Sau khi cuộc nổi dậy không thành, Lê Duy Diêu bị Trịnh Giang bắt giam.

Năm 1740, Trịnh Doanh lên thay Trịnh Giang. Theo Hoàng Lê nhất thống chí, sau khi nắm quyền, Trịnh Doanh chuyển Lê Duy Diêu đến ở tại nhà Vũ Tất Thận. Trước ngày hoàng tử được đưa tới, Vũ Tất Thận nằm mơ thấy một vị thiên tử đến nhà có cờ quạt và nhã nhạc.

Khi sáng hôm sau thấy quân lính đưa Lê Duy Diêu tới, ông cho rằng giấc mộng đã ứng nghiệm và kể lại với Trịnh Doanh. Sau đó, Trịnh Doanh đón Lê Duy Diêu về tôn làm vua, đặt niên hiệu Cảnh Hưng. Chi tiết về giấc mộng được ghi trong Hoàng Lê nhất thống chí, vì vậy nên được trình bày như một ghi chép của sử liệu thay vì khẳng định giấc mộng là nguyên nhân thực tế quyết định việc lập vua.

Lê Hiển Tông bắt đầu thời gian trị vì trong bối cảnh Trịnh Doanh tiếp tục điều hành chính sự ở Bắc Hà. Theo tư liệu lịch sử, Trịnh Doanh giữ ngôi chúa đến năm 1767, sau đó Trịnh Sâm kế vị. Đến thời Trịnh Sâm, quyền lực của phủ chúa tiếp tục chi phối triều đình nhà Lê.

Năm 1769, Trịnh Sâm truất Thái tử Lê Duy Vĩ và lập Lê Duy Cận, con thứ của Lê Hiển Tông, làm Thái tử. Năm 1771, Lê Duy Vĩ bị giết. Đến năm 1783, Lê Duy Kỳ, con trưởng của Lê Duy Vĩ và cháu đích tôn của Lê Hiển Tông được lập làm Hoàng Thái tôn.

Trong 46 năm ở ngôi, Lê Hiển Tông chỉ sử dụng một niên hiệu duy nhất là Cảnh Hưng. Niên hiệu này bắt đầu từ năm 1740 và tiếp tục được sử dụng trong các văn bản ở những giai đoạn sau khi ông qua đời.

Đặc biệt, Hoàng Lê nhất thống chí ghi rằng từ năm 1786, các chúa Nguyễn vẫn sử dụng niên hiệu Cảnh Hưng trong giấy tờ. Đến năm 1802, Nguyễn Ánh mới chính thức đổi sang niên hiệu Gia Long.

Bố vợ của 3 vị hoàng đế

Trong thời gian Lê Hiển Tông ở ngôi, triều đình tổ chức 16 khoa thi và lấy đỗ 131 tiến sĩ. Trong số những người đỗ đại khoa dưới thời ông có Lê Quý Đôn, đỗ Đệ nhất giáp Tiến sĩ cập đệ Đệ nhị danh, tức Bảng nhãn, tại khoa Nhâm Thân năm 1752. Nguyễn Huy Oánh đỗ Thám hoa khoa Mậu Thìn năm 1748. Đây cũng là giai đoạn xuất hiện nhiều nhân vật khoa bảng và học thuật nổi bật của thế kỷ XVIII.

Một dấu mốc khác dưới thời Lê Hiển Tông là sự ra đời của Quốc triều khám tụng điều lệ. Bộ luật được ban hành năm 1777, niên hiệu Cảnh Hưng thứ 38. Theo Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, văn bản gồm 31 lệ, quy định về trình tự kiện tụng và xét xử, trong đó có những nội dung liên quan đến thẩm quyền của các cấp xét xử, việc tiếp nhận và giải quyết đơn khiếu tố, trình tự điều tra, khám xét và xử lý vụ việc. Bộ Tư pháp cũng xác định đây là một bộ luật tố tụng riêng biệt được ban hành dưới thời Lê Hiển Tông.

Thời Cảnh Hưng cũng để lại số lượng lớn các loại tiền mang niên hiệu của Lê Hiển Tông. Bảo tàng tỉnh Điện Biên cho biết trong thời gian ông trị vì đã có 16 loại tiền khác nhau được đúc, trong đó có Cảnh Hưng Thông Bảo, Cảnh Hưng Đại Bảo, Cảnh Hưng Chí Bảo, Cảnh Hưng Vĩnh Bảo và Cảnh Hưng Cự Bảo. Bảo tàng Lịch sử Quốc gia cũng ghi nhận Lê Hiển Tông là vị vua nhà Hậu Lê cho đúc nhiều loại tiền nhất, với 16 loại mang niên hiệu Cảnh Hưng.

Một nét riêng khác trong cuộc đời Lê Hiển Tông liên quan đến các cuộc hôn nhân của các công chúa. Công chúa Lê Ngọc Hân được gả cho Nguyễn Huệ, người sau này lên ngôi Hoàng đế Quang Trung. Một người con gái khác của Lê Hiển Tông là Lê Ngọc Bình kết hôn với Nguyễn Quang Toản, người kế vị Quang Trung với niên hiệu Cảnh Thịnh.

Sau khi Tây Sơn thất bại, Ngọc Bình trở thành vợ của Nguyễn Ánh, người lên ngôi năm 1802 với niên hiệu Gia Long. Vì vậy, trong sử liệu và các công trình biên khảo, Lê Hiển Tông còn thường được nhắc đến khi có 3 người con rể lần lượt trở thành vua, trong đó Nguyễn Huệ và Nguyễn Quang Toản là hai cha con.

Cuộc đời Lê Hiển Tông cũng gắn với hoạt động âm nhạc. Hoàng Lê nhất thống chí ghi nhận nhà vua giỏi các kỹ nghệ và có khả năng sáng tác, đặt ra những bài mới trong các cung điệu, nhạc phủ. Chi tiết này cho thấy bên cạnh vai trò của một vị vua trong triều đình Lê - Trịnh, ông còn được sử liệu ghi nhận về khả năng trong lĩnh vực âm nhạc.

Những năm cuối đời Lê Hiển Tông diễn ra trong lúc cục diện chính trị Bắc Hà thay đổi nhanh chóng. Năm 1782, Trịnh Sâm qua đời, sau đó xảy ra biến động trong phủ chúa và Trịnh Khải lên nắm quyền. Năm 1786, quân Tây Sơn do Nguyễn Huệ chỉ huy tiến ra Bắc, đánh đổ chính quyền chúa Trịnh. Trong bối cảnh đó, Lê Hiển Tông vẫn giữ ngôi vua cho đến khi qua đời.

Tháng 7/1786, trước khi mất, Lê Hiển Tông gọi Hoàng Thái tôn Lê Duy Kỳ vào và truyền ngôi. Ngày 10/8/1786, ông qua đời. Các nguồn ghi nhận ông trị vì 46 năm, là vị vua có thời gian ở ngôi dài nhất trong số các vua Lê Trung Hưng. Ông được xác định là vị vua áp chót của nhà Hậu Lê. Sau đó, Lê Duy Kỳ lên ngôi, lấy niên hiệu Chiêu Thống, trở thành vị vua cuối cùng của triều đại này. 

Từ một hoàng tử từng bị giam giữ, Lê Duy Diêu trở thành Lê Hiển Tông và giữ ngôi trong gần nửa thế kỷ. Thời gian trị vì của ông trải qua nhiều biến động của thế kỷ XVIII, từ những cuộc nổi dậy ở Bắc Hà, sự thay đổi liên tiếp trong phủ chúa Trịnh đến sự xuất hiện và vươn lên của phong trào Tây Sơn. Khi Lê Hiển Tông qua đời năm 1786, triều Lê Trung Hưng chỉ còn tồn tại dưới thời người cháu Lê Chiêu Thống trước khi chấm dứt vào cuối thế kỷ XVIII.