Ở Đak Lua, nơi sản xuất nông nghiệp còn đối mặt với nhiều khó khăn về điều kiện tự nhiên, hạ tầng và thị trường, những nhà màng trồng dưa lưới đang dần xuất hiện như một dấu hiệu của sự thay đổi ấy. Bên trong những nhà màng, cây dưa được chăm sóc bằng hệ thống tưới nhỏ giọt, kiểm soát dinh dưỡng, nước tưới và điều kiện sinh trưởng, người nông dân từng bước chuyển từ phương thức sản xuất phụ thuộc nhiều vào kinh nghiệm và thời tiết sang một cách làm có sự hỗ trợ của khoa học, công nghệ và nhu cầu thị trường. Đằng sau những trái dưa được thu hoạch không chỉ là câu chuyện về năng suất hay thu nhập mà còn là câu chuyện về một sản phẩm nông nghiệp đang tìm cách nâng giá trị của mình bằng tri thức, công nghệ và thương hiệu.

Trong câu chuyện đó, mô hình của ông Bùi Xuân Bảy, ở ấp 3, xã Đak Lua, là một ví dụ cụ thể. Khoảng hai năm qua, gia đình ông đầu tư trồng dưa lưới trong nhà màng, sử dụng hệ thống tưới nhỏ giọt và áp dụng tiến bộ kỹ thuật vào quá trình sản xuất; mỗi năm mô hình có thể cho thu hoạch từ 3 đến 4 vụ, sản phẩm được tiêu thụ tại địa phương và đưa đến TP.HCM. Từ một mô hình của một hộ dân, có thể nhìn thấy sự thay đổi trong tư duy sản xuất: người nông dân không còn chỉ quan tâm đến việc trồng cây gì để có năng suất mà bắt đầu quan tâm đến chất lượng, quy trình, thị trường và khả năng tạo ra giá trị lâu dài. Đó là bước chuyển quan trọng, bởi trong một thị trường ngày càng cạnh tranh, sản phẩm muốn tồn tại không thể chỉ dựa vào việc “trồng được” mà phải đáp ứng được những yêu cầu ngày càng cao về chất lượng, an toàn, nguồn gốc và tính ổn định.

Một trái dưa lưới tưởng như giản dị nhưng để đạt chất lượng tốt lại đòi hỏi cả một quá trình kiểm soát nghiêm ngặt từ giống, giá thể, nước tưới, dinh dưỡng, nhiệt độ, độ ẩm, ánh sáng đến sâu bệnh và thời điểm thu hoạch. Nhà màng giúp hạn chế tác động bất lợi của thời tiết, hệ thống tưới nhỏ giọt giúp tiết kiệm nước và đưa dinh dưỡng đến cây theo nhu cầu, còn quy trình kỹ thuật giúp người trồng chủ động hơn trong chăm sóc và phòng ngừa rủi ro. Những ứng dụng ấy cho thấy khoa học – công nghệ không phải điều xa vời đối với người nông dân mà có thể bắt đầu từ những thiết bị rất cụ thể trên đồng ruộng. Khi người trồng biết sử dụng công nghệ để kiểm soát quá trình sinh trưởng, họ không chỉ tạo ra sản phẩm đồng đều hơn mà còn từng bước hình thành thói quen sản xuất dựa trên dữ liệu. Đây cũng là nền tảng để chuyển đổi số đi sâu hơn vào nông nghiệp, từ việc ghi nhận dữ liệu từng vụ mùa, theo dõi sinh trưởng, dự báo sản lượng đến truy xuất nguồn gốc, phân tích thị trường và trong tương lai ứng dụng trí tuệ nhân tạo để hỗ trợ nhận diện sâu bệnh, tối ưu hóa chăm sóc và dự báo nhu cầu tiêu dùng.

Nhưng khoa học và công nghệ chỉ thực sự tạo ra giá trị khi sản phẩm tìm được đường đến thị trường, và đây là nơi doanh nghiệp cần đóng vai trò dẫn dắt. Một trái dưa ngon chưa phải là một thương hiệu, một nhà màng hiện đại cũng chưa phải là một thương hiệu, bởi thương hiệu chỉ hình thành khi sản phẩm có chất lượng ổn định, có tên gọi được nhận diện, có thị trường và tạo được niềm tin với người tiêu dùng. Doanh nghiệp cần tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị, không chỉ thu mua sản phẩm sau khi người dân thu hoạch mà cần đồng hành từ khâu xây dựng vùng nguyên liệu, lựa chọn quy trình, kiểm soát chất lượng, thiết kế bao bì, truy xuất nguồn gốc, bảo quản, vận chuyển đến quảng bá và phân phối. Người tiêu dùng có thể mua một trái dưa lần đầu vì tò mò, nhưng để họ quay lại thì sản phẩm phải giữ được chất lượng và doanh nghiệp phải giữ được lời hứa của thương hiệu. Vì vậy, xây dựng thương hiệu không thể chỉ dựa vào quảng cáo mà phải bắt đầu từ sản phẩm thật, chất lượng thật và trách nhiệm thật.

Từ câu chuyện dưa lưới Đak Lua cũng có thể nhìn thấy rõ hơn giá trị Việt trong sản phẩm. Giá trị Việt không chỉ nằm ở những sản phẩm truyền thống mà còn có thể được tạo nên từ chính nguồn tài nguyên, điều kiện tự nhiên và con người của từng vùng đất khi được kết hợp với khoa học và công nghệ. Một trái dưa trồng ở Đak Lua mang trong nó đất đai, khí hậu, nguồn nước và công sức của người nông dân, nhưng để những yếu tố ấy trở thành giá trị thương hiệu, sản phẩm phải được chuẩn hóa, minh bạch và có câu chuyện rõ ràng về nguồn gốc. Người tiêu dùng ngày nay không chỉ quan tâm đến việc sản phẩm ngon hay không mà còn muốn biết nó được tạo ra như thế nào, có an toàn không, nguồn gốc ở đâu và người sản xuất có trách nhiệm ra sao. Vì thế, truy xuất nguồn gốc, quy trình sản xuất, tiêu chuẩn chất lượng và thông tin minh bạch đang trở thành một phần quan trọng của thương hiệu, giúp một sản phẩm nông nghiệp bình thường trở thành sản phẩm có khả năng tạo dựng niềm tin.

Cùng với xây dựng thương hiệu là yêu cầu bảo vệ thương hiệu. Khi một sản phẩm địa phương bắt đầu có thị trường, tên gọi và uy tín của sản phẩm cũng trở thành tài sản cần được bảo vệ. Đăng ký nhãn hiệu, bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ, kiểm soát việc sử dụng tên thương hiệu, truy xuất nguồn gốc và đấu tranh với hàng giả, hàng nhái không phải là câu chuyện chỉ dành cho những doanh nghiệp lớn mà cần được quan tâm ngay từ khi sản phẩm còn ở quy mô nhỏ. Một thương hiệu được tạo dựng từ nhiều năm lao động nhưng có thể mất giá trị rất nhanh nếu chất lượng không ổn định hoặc tên tuổi bị sử dụng tùy tiện. Bảo vệ thương hiệu vì thế cũng là bảo vệ công sức của người nông dân, bảo vệ khoản đầu tư của doanh nghiệp và bảo vệ quyền lợi của người tiêu dùng.

Tuy nhiên, để một sản phẩm như dưa lưới Đak Lua đi từ mô hình sản xuất đến thương hiệu bền vững, nỗ lực của một hộ dân hay một doanh nghiệp là chưa đủ. Vai trò của Nhà nước cần được thể hiện rõ hơn ở tư duy kiến tạo, trong đó Nhà nước không làm thay người dân, không bán hàng thay doanh nghiệp nhưng tạo ra môi trường thuận lợi để các chủ thể có thể phát huy năng lực. Đối với những vùng sản xuất nông nghiệp đang chuyển đổi, chính sách hỗ trợ cần hướng đến những vấn đề thiết thực như hạ tầng, vốn, chuyển giao khoa học – công nghệ, đào tạo nhân lực, chuyển đổi số, xúc tiến thương mại, xây dựng thương hiệu, sở hữu trí tuệ và kết nối doanh nghiệp với vùng nguyên liệu. Người nông dân không chỉ cần một khoản hỗ trợ cho một vụ sản xuất mà cần một hệ sinh thái giúp họ có thể đi đường dài, trong đó chính sách phải dễ tiếp cận, thông tin thị trường phải minh bạch, các mô hình hiệu quả phải được kết nối để nhân rộng và doanh nghiệp có động lực đầu tư lâu dài vào vùng sản xuất.

Thực tế cũng cho thấy con đường xây dựng thương hiệu cho nông sản Đak Lua còn nhiều rào cản. Chi phí đầu tư nhà màng và công nghệ không nhỏ, sản xuất đòi hỏi kỹ thuật cao, thị trường tiêu thụ luôn biến động, chi phí vận chuyển và bảo quản ảnh hưởng trực tiếp đến giá thành, trong khi một hộ dân riêng lẻ rất khó tự mình xây dựng thương hiệu và tiếp cận những hệ thống phân phối lớn. Đây là những vấn đề cần được nhìn nhận thẳng thắn nếu muốn thương hiệu Việt phát triển bền vững. Giải pháp không phải chỉ là tăng sản lượng mà phải tổ chức lại sản xuất theo hướng liên kết, hình thành vùng nguyên liệu, chuẩn hóa quy trình, nâng cao chất lượng, ứng dụng công nghệ số và xây dựng mối quan hệ lâu dài giữa người nông dân với doanh nghiệp. Khi nhiều hộ cùng sản xuất theo một tiêu chuẩn, doanh nghiệp có nguồn hàng ổn định, người dân có đầu ra và người tiêu dùng có thể nhận diện một chất lượng thống nhất, khi đó thương hiệu mới có nền móng để phát triển.

Điều đáng quý nhất trong câu chuyện dưa lưới Đak Lua chính là nhân tố con người. Ông Bùi Xuân Bảy và những người nông dân lựa chọn cách làm mới không chỉ đang thay đổi cây trồng mà còn thay đổi chính mình. Họ phải học kỹ thuật, học cách sử dụng thiết bị, quan tâm đến chất lượng và bắt đầu nghĩ đến thị trường, thương hiệu thay vì chỉ nghĩ đến mùa vụ. Đó là tinh thần khởi nghiệp rất cần thiết trong nông nghiệp hiện đại. Nhưng người nông dân không thể đi một mình. Nhà khoa học cần đưa tri thức đến với đồng ruộng, doanh nghiệp cần nhìn thấy giá trị lâu dài của vùng nguyên liệu, còn Nhà nước cần tạo ra môi trường để những nỗ lực ấy gặp nhau. Khi mỗi chủ thể làm tốt phần việc của mình và cùng hướng về một mục tiêu chung, một sản phẩm địa phương mới có thể vượt qua giới hạn của một mùa vụ để trở thành một giá trị bền vững.

Từ một nhà màng ở Đak Lua, câu chuyện về thương hiệu Việt vì thế hiện lên không còn xa xôi. Nó bắt đầu từ đất, nhưng không dừng lại ở đất; bắt đầu từ một trái dưa, nhưng không dừng lại ở trái dưa; bắt đầu từ một người nông dân, nhưng cần sự chung sức của nhà khoa học, doanh nghiệp và Nhà nước. Nếu có chính sách phù hợp, công nghệ phù hợp, thị trường phù hợp và một cách tổ chức sản xuất hiệu quả, dưa lưới Đak Lua có thể từng bước xây dựng vị thế riêng, trở thành sản phẩm mang dấu ấn của vùng đất và góp thêm một câu chuyện về khả năng sáng tạo của người Việt trong quá trình nâng cao giá trị nông sản.

Thương hiệu Việt không nhất thiết phải bắt đầu từ những điều lớn lao. Đôi khi nó bắt đầu từ một người nông dân dám thay đổi cách làm trên mảnh đất của mình, từ một nhà khoa học đưa tri thức ra khỏi phòng thí nghiệm, từ một doanh nghiệp dám đầu tư vào chất lượng và thị trường, từ một chính quyền biết tháo gỡ điểm nghẽn và tạo cơ hội. Một trái dưa lưới Đak Lua hôm nay có thể chỉ là một sản phẩm nông nghiệp giữa rất nhiều sản phẩm trên thị trường, nhưng nếu phía sau nó có chất lượng được kiểm soát, công nghệ được ứng dụng, thương hiệu được bảo vệ, thị trường được kết nối và con người đủ khát vọng để đi đến cùng, thì từ một trái dưa nhỏ hoàn toàn có thể mở ra một câu chuyện lớn: câu chuyện về cách giá trị Việt được tạo dựng từ chính đất đai, trí tuệ và bàn tay của người Việt, để rồi từng bước đi xa hơn trên thị trường trong nước và hướng tới những thị trường rộng lớn hơn./.