Phụ thuộc thị trường xuất khẩu trọng điểm

Theo số liệu từ Cục Hải quan Việt Nam, tháng 5/2026, kim ngạch xuất khẩu sầu riêng các loại đạt 269,2 triệu USD, tăng 278,5% so với tháng trước và tăng 32,2% so với cùng kỳ năm 2025. Đây cũng là mức cao nhất kể từ đầu năm, phản ánh sự phục hồi rõ nét của hoạt động xuất khẩu khi nhiều vùng trồng bước vào chính vụ. Lũy kế 5 tháng đầu năm, kim ngạch xuất khẩu mặt hàng này đạt 562,4 triệu USD, tăng 45,2% so với cùng kỳ năm trước. Kết quả này đóng góp vào tổng kim ngạch xuất khẩu rau quả cả nước, đạt khoảng 2,77 tỷ USD trong cùng kỳ, tăng khoảng 15% so với năm 2025.

Trong cơ cấu xuất khẩu, sầu riêng tươi vẫn khẳng định vai trò chủ lực khi đạt kim ngạch 483,1 triệu USD, tăng 43,4% và chiếm 85,9% tổng giá trị. Sầu riêng đông lạnh ghi nhận mức tăng trưởng vượt trội 60,3%, đạt 77,9 triệu USD, chiếm 13,9% tổng kim ngạch. Các sản phẩm chế biến khác hiện vẫn chiếm tỷ trọng khiêm tốn khoảng 0,2%. Sự phục hồi này đến từ việc nhiều vùng trồng trọng điểm tại Đông Nam Bộ và Tây Nam Bộ vào vụ với sản lượng dồi dào, cùng hoạt động xuất khẩu chính ngạch sang Trung Quốc ổn định. Các doanh nghiệp đã chủ động đáp ứng yêu cầu về mã số vùng trồng, cơ sở đóng gói, truy xuất nguồn gốc và kiểm soát dư lượng thuốc bảo vệ thực vật.

Tuy nhiên, bức tranh xuất khẩu cũng lộ rõ sự mất cân đối khi Trung Quốc giữ vị trí số 1 với kim ngạch đạt 492 triệu USD, tăng 76,7% so với cùng kỳ năm trước. Con số này chiếm tới 87,5% tổng kim ngạch xuất khẩu sầu riêng của cả nước. Khoảng cách lớn giữa thị trường tỷ dân và các điểm đến còn lại như Đài Loan đạt 17,6 triệu USD hay Hong Kong đạt 15,8 triệu USD cho thấy mức độ phụ thuộc đáng kể. Đáng chú ý, tại hai thị trường này, kim ngạch xuất khẩu đều giảm lần lượt 8,5% và 35,2%.

Dù kim ngạch tăng mạnh, hiệu quả thực tế vẫn gặp thách thức. Trong 5 tháng đầu năm, giá xuất khẩu bình quân sầu riêng tươi chỉ đạt khoảng 3.300 USD/tấn, giảm 4,2% so với cùng kỳ. Các doanh nghiệp phải điều chỉnh giá bán để duy trì sức cạnh tranh trên thị trường quốc tế. Ngược lại, giá sầu riêng đông lạnh tăng 32,6%, lên 4.686 USD/tấn, phản ánh xu hướng ưu tiên các sản phẩm chế biến có thời gian bảo quản dài. Trong khi xuất khẩu khởi sắc, thị trường trong nước lại chịu áp lực cung cầu khi giá sầu riêng tại các vùng trồng liên tục giảm, khiến nhà vườn gặp khó khăn về lợi nhuận.

Giải pháp phát triển bền vững sầu riêng

Để giải quyết bài toán phụ thuộc vào một thị trường và nâng cao giá trị gia tăng, các chuyên gia khẳng định Trung Quốc vẫn là động lực tăng trưởng quan trọng. Nhu cầu nhập khẩu lớn từ quốc gia này là yếu tố then chốt giúp ngành hàng phục hồi. Tuy nhiên, việc phụ thuộc quá lớn vào một thị trường duy nhất đặt ra những rủi ro tiềm ẩn. Khi các yêu cầu về kiểm dịch thực vật, truy xuất nguồn gốc và chất lượng ngày càng bị siết chặt, doanh nghiệp không thể chủ quan. Sự thiếu hụt trong đa dạng hóa đầu ra sẽ khiến ngành hàng dễ bị tổn thương trước những thay đổi chính sách từ phía đối tác.

Hướng đi bền vững được các chuyên gia chỉ ra là tập trung vào các thị trường có giá trị cao, đồng thời phát triển mạnh các dòng sản phẩm chế biến sâu và sầu riêng đông lạnh. Phân khúc này không chỉ mang lại giá trị gia tăng cao hơn, thể hiện qua mức giá xuất khẩu bình quân tăng mạnh so với sầu riêng tươi, mà còn giúp giảm thiểu rủi ro trong bảo quản và vận chuyển. Đây là nền tảng quan trọng để ngành sầu riêng thoát khỏi áp lực cạnh tranh về giá và tăng biên lợi nhuận.

Thực tế tại các vùng trồng cho thấy áp lực cung cầu vẫn là bài toán lớn khi giá thu mua giảm mạnh. Tại nhiều vùng ở Đông Nam Bộ, giá sầu riêng Thái hiện chỉ dao động từ 40.000 đến 45.000 đồng/kg, trong khi giống Ri6 phổ biến ở mức 15.000 đến 18.000 đồng/kg tại vườn. Với chi phí đầu vào về phân bón, nhân công và vật tư tăng cao, nhiều nông dân hiện chỉ hòa vốn hoặc đối mặt với mức lợi nhuận rất thấp. Tình trạng này đòi hỏi chiến lược tổng thể từ sản xuất đến tiêu thụ, trong đó giá trị gia tăng từ khâu chế biến cần được lan tỏa ngược lại cho nhà vườn.

Bên cạnh việc củng cố các thị trường truyền thống, các thị trường quy mô nhỏ hơn nhưng có tốc độ tăng trưởng tích cực như Papua New Guinea với kim ngạch 15,8 triệu USD, tăng 41,3% và Mỹ với 10,4 triệu USD, tăng 8,4% cần được quan tâm hơn. Việc khai thác tốt các thị trường này không chỉ giúp giảm bớt gánh nặng cho thị trường chủ lực mà còn nâng cao uy tín cho sầu riêng Việt Nam trên bản đồ nông sản thế giới. Các doanh nghiệp cần tiếp tục nâng cao chất lượng, đáp ứng tốt hơn các tiêu chuẩn khắt khe để chinh phục thêm nhiều phân khúc tiêu dùng cao cấp.

Sự phục hồi của xuất khẩu sầu riêng là tín hiệu vui nhưng chưa đủ để tạo ra sự thịnh vượng ổn định nếu thiếu sự điều chỉnh về cơ cấu. Sự kết hợp giữa mở rộng thị trường, đầu tư vào công nghệ chế biến và kiểm soát chi phí sản xuất trong nước sẽ là chìa khóa. Khi ngành sầu riêng đạt được sự cân bằng giữa xuất khẩu và tiêu thụ nội địa, đồng thời đa dạng hóa tệp khách hàng, giá trị của trái sầu riêng Việt Nam sẽ được nâng tầm trên thị trường quốc tế, đảm bảo sinh kế cho nông dân và lợi nhuận cho doanh nghiệp.