Nhiều năm qua, nông nghiệp Việt Nam đã đối mặt với “ma trận thuốc bảo vệ thực vật” với những tồn tại bất cập trong lĩnh vực này.

Hiện nay, mỗi năm nước ta nhập khẩu khoảng 15 ngàn tấn thuốc bảo vệ thực vật sinh học, chiếm khoảng 15% lượng thuốc bảo vệ thực vật (BVTV) nhập khẩu. Mỗi năm Việt Nam nhập tới hơn 100.000 tấn thuốc bảo vệ thực vật. Danh mục thuốc được sử dụng hơn 1.600 hợp chất với hơn 4.000 thương phẩm. Đây là số lượng quá nhiều với quy mô sản xuất nông nghiệp ở nước ta.

Điểm đáng lưu tâm hơn là trong hơn 4.000 loại được phép sử dụng, chỉ có 15-20% là thuốc sinh học, thân thiện với môi trường, còn lại vẫn là gốc hóa học có thời gian tồn lưu lâu dài trong đất và cây trồng. Dùng thuốc bảo vệ thực vật đã trở thành thói quen khó bỏ của người nông dân. Dùng càng nhiều thuốc thì càng lệ thuộc, gây mất cân bằng hệ sinh thái, nhiều loài thiên địch của sâu bọ đã biến mất, làm dịch bệnh ngày càng bùng nổ.

Việt Nam đang sử dụng quá nhiều thuốc bảo vệ thực vật

Vấn đề đối với môi trường đã vậy, các sản phẩm thuốc bảo vệ thực vật còn được đặt tên và mẫu mã gần giống nhãn hàng nổi tiếng, rồi bán với giá tương đương hoặc cao hơn, dễ khiến người nông dân nhầm lẫn.

Hiện nay, ma trận này tiếp tục diễn ra một cách tinh vi qua hình thức “tên phụ thành tên chính và tên chính thành tên phụ”. Tức là một sản phẩm đã được đăng ký, các đơn vị lách luật sản xuất với nhiều nhãn mác, tên gọi khác nhau. Đáng nói, các cơ quan chức năng dường như làm ngơ với việc quản lý nhãn mác này. Gọi là tên phụ, nhưng chúng được in to, rõ và chủ đạo đi kèm hình ảnh minh họa nổi bật trên nhãn mác. Còn tên chính thức của sản phẩm được đăng ký thì in nhỏ, mờ ở một góc nào đó như một thông tin phụ của sản phẩm. Thành ra nông dân chỉ biết đến tên doanh nghiệp tự đặt mà không hề biết tên đăng ký với cơ quan quản lý là gì.

Kết quả, một sản phẩm được đăng ký “hô biến” thành nhiều sản phẩm khác nhau. Mỗi sản phẩm biến tướng này thường được cung cấp độc quyền cho một đơn vị cung ứng, thậm chí cả các đại lý bán lẻ. Và thực tế cùng một lượng tương đương, mỗi nhãn mác chúng được bán với giá khác nhau, đánh lừa người tiêu dùng. Đây là vấn đề hết sức nguy hiểm.

Bao bì thuốc bảo vệ thực vật vứt bừa bãi

Một vấn đề nữa liên quan tới thuốc BVTV đó là bao bì thuốc bảo vệ thực vật được liệt vào nhóm chất thải nguy hại, ảnh hưởng tới môi trường, sản xuất nông nghiệp và sức khỏe con người. Thậm chí, nếu đốt chung với rác thải thông thường sẽ gây ô nhiễm không khí nghiêm trọng, ảnh hưởng lớn đến hệ sinh thái.

Tại một số nơi, cơ quan chức năng đã xây dựng các bể chứa vỏ, gói thuốc bảo vệ thực vật ở vị trí thuận tiện ngay tại các cánh đồng để người dân dễ dàng thu gom nhưng nhiều người vẫn chưa hợp tác thực hiện. Có nơi, người dân dù tuân thủ quy định bỏ rác vào bể chứa nhưng khi bể chứa đầy lại chưa được vận chuyển, xử lý theo quy định về chất thải nguy hại dẫn đến nguy cơ ô nhiễm môi trường. Cũng có trường hợp người dân cho tất cả các loại rác thải, vật liệu phế thải không phải là bao bì thuốc bảo vệ thực vật vào bể chứa gây khó khăn cho việc phân loại, thu gom, vận chuyển và xử lý theo quy định…

Theo Cục Bảo vệ thực vật - Bộ Nông nghiệp & Phát triển nông thôn, tính đến tháng 6/2020, trong Danh mục thuốc bảo vệ thực vật sinh học được phép sử dụng ở Việt Nam có 231 hoạt chất với 721 tên thương phẩm, chiếm 18% tổng các thuốc trong danh mục.

Trong 3 năm gần đây, các sản phẩm thuốc bảo vệ thực vật sinh học đề nghị cấp Giấy phép khảo nghiệm đăng ký tăng đều. Trong đó, có nhiều hoạt chất sinh học mới lần đầu tiên được ứng dụng trong BVTV như Anacardic acid, Laminarin, Verticillium chlamydosporium, Quilaja sponarria, Capsacin, Talin...

Một số chế phẩm sinh học

Mới đây, Bộ Nông nghiệp & Phát triển nông thôn đặt mục tiêu đến năm 2025 phấn đấu tăng số lượng thuốc bảo vệ thực vật sinh học đăng ký lên 30%, tăng số lượng thuốc bảo vệ thực vật sinh học sử dụng lên 20%. Cùng với đó, tăng mô hình, diện tích sử dụng thuốc bảo vệ thực vật sinh học lên 3-5% và tăng 15% số lượng doanh nghiệp đổi mới công nghệ sản xuất thuốc bảo vệ thực vật sinh học so với hiện nay.

Để thực hiện được điều này, các nhóm giải pháp được đưa ra là tập trung vào cơ chế chính sách, khoa học công nghệ, tiêu chuẩn - quy chuẩn, hợp tác quốc tế, xây dựng chuỗi liên kết theo hướng sản xuất nông nghiệp an toàn... Cụ thể, tiếp tục tăng cường nâng cao nhận thức, thay đổi hành vi của người sản xuất về vai trò, lợi ích trước mắt và lâu dài của việc sử dụng các chế phẩm sinh học và thuốc bảo vệ thực vật sinh học, hạn chế sử dụng thuốc bảo vệ thực vật hóa học. Đồng thời, nâng cao chất lượng, hiệu quả của công tác khuyến nông, hướng dẫn nông dân thực hành sản xuất nông nghiệp tốt, an toàn để đáp ứng yêu cầu của thị trường trong và ngoài nước.

Ngoài ra, cần phải tăng cường công tác quản lý an toàn thực phẩm, lành mạnh hóa thị trường nông sản sạch, an toàn, sản phẩm hữu cơ… nhằm khuyến khích nông dân và doanh nghiệp sản xuất, cung ứng nông sản thực phẩm chất lượng cao, an toàn. Đặt hàng và ưu tiên bố trí kinh phí các đề tài, dự án nghiên cứu phát triển và sản xuất thuốc bảo vệ thực vật sinh học phục vụ sản xuất nông nghiệp theo hướng bền vững.

Hà Linh