Những điểm nghẽn trong năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp nội

Hành trình phát triển của thị trường bán lẻ Việt Nam giai đoạn 2015–2025 đã ghi nhận những bước tiến đáng kể cả về quy mô lẫn phương thức vận hành, theo hướng ngày càng chuyên nghiệp. Số liệu từ Cục Thống kê thuộc Bộ Tài chính cho thấy doanh thu bán lẻ hàng hóa luôn chiếm tỷ trọng áp đảo và duy trì ở mức cao trong tổng mức bán lẻ và doanh thu dịch vụ tiêu dùng của cả nước. Riêng năm 2024, doanh thu bán lẻ hàng hóa đạt khoảng 6.391 nghìn tỷ đồng, chiếm tới 77% tổng mức bán lẻ. Sang năm 2025, doanh thu bán lẻ hàng hóa tiếp tục duy trì đà tăng. Tính chung năm 2025, tổng mức bán lẻ hàng hóa và doanh thu dịch vụ tiêu dùng đạt khoảng 7.009 nghìn tỷ đồng, tăng 9,2% so với năm 2024.

Song song với sự gia tăng về quy mô, thị trường cũng chứng kiến sự chuyển dịch mạnh mẽ từ mô hình truyền thống dựa vào chợ và cửa hàng nhỏ lẻ sang các hình thức hiện đại như siêu thị, trung tâm thương mại và chuỗi cửa hàng tiện lợi. Cùng với đó, sự bùng nổ của thương mại điện tử, thanh toán số và logistics thông minh đang từng bước định hình thói quen mua sắm mới của người tiêu dùng trong kỷ nguyên số. Theo ông Nguyễn Khắc Quyền, Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu Chiến lược, Chính sách Công Thương (Bộ Công Thương), phát triển thị trường bán lẻ là một trong những mục tiêu và động lực quan trọng của tăng trưởng thương mại nội địa cũng như tăng trưởng kinh tế nói chung. Tuy nhiên, mục tiêu tăng trưởng hai con số vẫn là thách thức không nhỏ khi năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp nội còn nhiều hạn chế.

Trên thực tế, phần lớn các đơn vị phân phối trong nước vẫn gặp khó khăn về nguồn vốn, công nghệ, đồng thời thiếu hụt đội ngũ nhân lực chất lượng cao để vận hành các hệ thống hiện đại theo chuẩn mực quốc tế. Khu vực hộ kinh doanh nhỏ lẻ vẫn chiếm tỷ trọng lớn, đặc biệt tại khu vực nông thôn, khiến hoạt động thương mại còn manh mún, thiếu tính chuyên nghiệp cần thiết cho sự bứt phá. Ông Nguyễn Khắc Quyền thẳng thắn nhìn nhận, năng lực cạnh tranh của các doanh nghiệp phân phối trong nước còn hạn chế, trong khi việc xây dựng hệ thống hàng rào kỹ thuật chưa đáp ứng được yêu cầu bảo vệ thị trường nội địa. Bên cạnh đó, hạ tầng thương mại và logistics còn lạc hậu cũng là điểm nghẽn lớn, làm gia tăng chi phí lưu thông hàng hóa.

Trong bối cảnh đó, các tập đoàn bán lẻ nước ngoài với tiềm lực tài chính mạnh cùng chiến lược bài bản đang tạo ra áp lực cạnh tranh ngày càng gay gắt ngay trên “sân nhà” đối với các doanh nghiệp nội địa. Việc xây dựng hệ thống hàng rào kỹ thuật nhằm bảo vệ thị trường trong nước vẫn chưa theo kịp yêu cầu thực tiễn của quá trình hội nhập sâu rộng. Ngành bán lẻ, với vai trò là “mạch máu” của lưu thông hàng hóa, không chỉ phản ánh trực tiếp sức mua của nền kinh tế mà còn đóng góp quan trọng vào tăng trưởng GDP và giải quyết việc làm cho hàng triệu lao động. Thực tiễn cho thấy, bán lẻ gắn chặt với đời sống dân cư và đã chứng minh khả năng chống chịu đáng kể trong những giai đoạn khó khăn nhất, kể cả trong đại dịch.

Từ năm 2026, Chính phủ đặt mục tiêu phấn đấu đưa tăng trưởng kinh tế đạt mức hai con số và trong lộ trình đó, thị trường nội địa tiếp tục được xác định là động lực tăng trưởng then chốt cho sự ổn định lâu dài. Đầu tư cho bán lẻ vì vậy cũng chính là đầu tư cho ổn định và tăng trưởng dài hạn của nền kinh tế trong bối cảnh mới, khi sức mua nội địa đang dần trở thành bệ đỡ vững chắc cho các mục tiêu phát triển kinh tế – xã hội. Sự quyết liệt trong hành động sẽ là yếu tố then chốt để biến thị trường bán lẻ thành động lực thực sự cho ổn định và tăng trưởng dài hạn của nền kinh tế quốc gia trong giai đoạn tới. Những con số thống kê cùng thực tế vận hành thị trường đang đặt ra yêu cầu cấp thiết về những thay đổi mang tính hệ thống để bắt kịp đà phát triển chung.

Chiến lược đồng bộ để hiện thực hóa mục tiêu tăng trưởng

Nhằm tháo gỡ các nút thắt nêu trên và hỗ trợ thị trường bán lẻ phát huy tốt vai trò, đồng thời góp phần thực hiện mục tiêu tăng trưởng hai con số, Chính phủ đã ban hành Quyết định số 2326/QĐ-TTg phê duyệt Chiến lược phát triển thị trường bán lẻ Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2050. Phân tích những điểm nổi bật của chiến lược, TS Lâm Tuấn Hưng, Trung tâm Đào tạo, Bồi dưỡng Công Thương (Viện Nghiên cứu Chiến lược, Chính sách Công Thương), cho biết chiến lược đề ra nhiều định hướng quan trọng, bao gồm đa dạng hóa loại hình bán lẻ, đổi mới phương thức kinh doanh trên nền tảng số, phát triển chuỗi phân phối bền vững và đẩy mạnh giao dịch điện tử gắn với địa phương tại các tỉnh, thành.

Chiến lược cũng nhấn mạnh việc tăng cường xúc tiến thương mại, thu hút đầu tư vào hạ tầng thương mại hiện đại, đồng thời nâng cao hiệu lực quản lý nhà nước, đi kèm với bảy nhóm giải pháp trọng tâm nhằm giải quyết các điểm nghẽn hiện hữu. Mục tiêu cụ thể được đặt ra là đưa tổng mức bán lẻ tăng trưởng bình quân khoảng 10,5–11,5% mỗi năm từ nay đến năm 2030. TS Lâm Tuấn Hưng nhận định, đây là mục tiêu đầy thách thức nhưng hoàn toàn có thể đạt được nếu các chính sách được triển khai đồng bộ, quyết liệt trên phạm vi toàn quốc, đòi hỏi sự vào cuộc mạnh mẽ của các bộ, ngành và chính quyền địa phương.

Cộng đồng doanh nghiệp cùng các hiệp hội ngành hàng bày tỏ kỳ vọng lớn đối với chiến lược mới này và coi đây là cơ sở pháp lý quan trọng để ngành bán lẻ phát triển nhanh và bền vững hơn trong thời gian tới. Từ góc nhìn doanh nghiệp, chiến lược được xem như một lực đẩy chính sách cần thiết, giúp các đơn vị trong nước có thêm dư địa và nguồn lực để cạnh tranh sòng phẳng. Bà Trần Thị Phương Lan, Chủ tịch Hiệp hội Các nhà bán lẻ Việt Nam, cho rằng chiến lược được xây dựng khá sát với thực tiễn và cộng đồng doanh nghiệp bán lẻ rất kỳ vọng vào những thay đổi mang tính đột phá. Tuy nhiên, bà cũng lưu ý rằng ở góc độ chính sách, hệ thống ưu đãi đầu tư cho lĩnh vực bán lẻ dù đã được luật hóa nhưng phạm vi áp dụng còn tương đối hẹp.

Theo đó, các ưu đãi hiện nay chủ yếu tập trung vào một số loại hình hạ tầng nhất định, khiến nhiều doanh nghiệp phân phối vẫn đứng ngoài các chính sách động lực, dù tiềm năng đóng góp của họ cho thị trường nội địa là rất lớn. Để hiện thực hóa các mục tiêu đã đề ra, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa Nhà nước, doanh nghiệp và các hiệp hội ngành hàng nhằm tạo ra sức mạnh tổng hợp cho toàn thị trường. Bà Trần Thị Phương Lan nhấn mạnh, việc triển khai hiệu quả Chiến lược 2326/QĐ-TTg đòi hỏi Nhà nước đóng vai trò dẫn dắt thông qua cải cách thủ tục hành chính, hoàn thiện khung pháp lý và đầu tư hạ tầng logistics.

Ở chiều ngược lại, các doanh nghiệp cần chủ động đẩy mạnh chuyển đổi số, nâng cao năng lực quản trị và tăng cường liên kết chuỗi, trong khi các hiệp hội ngành hàng phải phát huy tốt vai trò kết nối, phản biện chính sách vì lợi ích chung của hội viên. Đầu tư cho bán lẻ, xét cho cùng, cũng chính là đầu tư cho ổn định và tăng trưởng dài hạn của nền kinh tế Việt Nam. Khi chiến lược đã có và mục tiêu đã rõ, yếu tố quyết định còn lại chính là hành động đủ nhanh, đủ quyết liệt để thị trường bán lẻ thực sự trở thành bệ phóng vững chắc cho mục tiêu tăng trưởng kinh tế hai con số mà Chính phủ đề ra trong giai đoạn tới.