Được xây dựng và trùng tu suốt 900 năm

Nằm trong một thung lũng hẹp thuộc xã Thu Bồn, thành phố Đà Nẵng (trước đây thuộc huyện Duy Xuyên, tỉnh Quảng Nam), Thánh địa Mỹ Sơn được xem là một trong những quần thể kiến trúc tôn giáo tiêu biểu và quan trọng nhất của vương quốc Chămpa cổ.

Được khởi dựng từ khoảng thế kỷ IV, Thánh địa Mỹ Sơn trải qua gần 900 năm xây dựng, mở rộng và trùng tu, trở thành trung tâm tín ngưỡng Hindu giáo của người Chăm. Với tuổi đời hơn 1.600 năm, nhiều công trình tại đây đã xuất hiện từ rất lâu, thậm chí có trước Tử Cấm Thành (Trung Quốc) gần 1.000 năm.

Toàn bộ khu thánh địa tọa lạc giữa hai ngọn đồi đối diện theo trục Đông - Tây và được bao bọc bởi hệ thống suối tự nhiên. Các dòng suối này tạo thành ranh giới phân chia khu vực thành bốn nhóm công trình chính gồm A, B, C và D. Cách quy hoạch này vừa phù hợp với quan niệm phong thủy truyền thống, vừa tạo sự liên kết giữa các cụm kiến trúc trong toàn bộ khu di tích.

Kiến trúc và nghệ thuật điêu khắc tại Mỹ Sơn mang đậm dấu ấn của Ấn Độ giáo. Hầu hết các đền tháp đều được xây dựng theo dạng hình chóp, tượng trưng cho núi Meru - ngọn núi linh thiêng được xem là nơi ngự trị của các vị thần Hindu. Cổng tháp thường quay về hướng Đông nhằm đón ánh sáng mặt trời.

Trên các bức tường xuất hiện nhiều họa tiết lá cuốn hình chữ S nối tiếp nhau cùng hệ thống tượng sa thạch khắc họa Makara - linh vật trong thần thoại Hindu có vòi dài và nanh nhọn, bên cạnh hình tượng vũ nữ Apsara, chim thần Garuda, sư tử, voi và các nhân vật trong tư thế cầu nguyện.

Các công trình tại Mỹ Sơn được tổ chức thành từng cụm theo một nguyên tắc thống nhất. Mỗi cụm gồm một ngôi đền chính gọi là Kalan cùng nhiều đền tháp phụ trợ bao quanh. Đền chính tượng trưng cho núi Meru, trung tâm của vũ trụ theo quan niệm Hindu giáo, đồng thời là nơi thờ thần Siva hoặc bộ Linga - biểu tượng thiêng liêng gắn với quyền lực và sự bảo hộ của các triều đại Chămpa. Các đền phụ được sử dụng để thờ những vị thần cai quản các hướng trời, trong khi những công trình phụ trợ là nơi chuẩn bị lễ vật và lưu giữ đồ tế lễ phục vụ các nghi thức tôn giáo.

Di sản kiến trúc điêu khắc nghệ thuật vô giá của nhân loại

Qua nhiều thế kỷ cùng những biến động của lịch sử và chiến tranh, không ít công trình tại Mỹ Sơn đã bị hư hại hoặc phá hủy. Tuy vậy, phần di tích còn lại vẫn bảo tồn được nhiều giá trị đặc sắc về lịch sử, kiến trúc và nghệ thuật.

Kiến trúc sư người Ba Lan Kazimierz Kwiatkowski (Kazik), người có nhiều năm gắn bó với công tác bảo tồn Mỹ Sơn, từng nhận xét: “Đây là một bảo tàng kiến trúc điêu khắc nghệ thuật vô giá của nhân loại. Người Chămpa cổ đã gửi tâm linh vào đất đá và dựa vào thiên nhiên để tạo nên một Mỹ Sơn tráng lệ, thâm nghiêm, hùng vĩ”.

Năm 1999, UNESCO đã công nhận Khu đền tháp Mỹ Sơn là Di sản Văn hóa Thế giới. 

Khi đến tham quan, du khách vẫn có thể quan sát những tấm bia sa thạch khắc chữ cổ có niên đại hàng nghìn năm còn được lưu giữ khá nguyên vẹn. Hệ thống phù điêu, tượng đá và các tác phẩm điêu khắc phản ánh sinh động đời sống tinh thần của cư dân Chămpa xưa, đồng thời cho thấy trình độ kỹ thuật và nghệ thuật đặc sắc của nền văn minh từng phát triển rực rỡ ở miền Trung Việt Nam.

Một trong những điểm đặc biệt của quần thể di tích này là kỹ thuật xây dựng đền tháp bằng gạch. Đến nay, phương pháp kết dính các viên gạch mà gần như không để lộ mạch vữa vẫn là vấn đề thu hút sự quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu và chưa có lời giải thống nhất.

Không chỉ là di sản kiến trúc, Mỹ Sơn còn là nơi lưu giữ nhiều giá trị văn hóa truyền thống của cộng đồng người Chăm. Tại đây, du khách có thể thưởng thức các chương trình biểu diễn nghệ thuật như múa dâng lễ, múa đội nước, múa cắn lửa cùng nhiều loại hình diễn xướng dân gian khác. Những tiết mục này được tái hiện trong không gian đền tháp cổ, gắn với đời sống tín ngưỡng và hoạt động thờ cúng thần linh của cư dân Chămpa qua nhiều thế kỷ.

Vào các dịp lễ hội, khu di tích còn diễn ra nhiều nghi thức truyền thống do các chức sắc tôn giáo người Chăm thực hiện. Các hoạt động như lễ cầu an, lễ rước nước, trình diễn nhạc cụ dân tộc và các điệu múa nghi lễ góp phần tái hiện những giá trị văn hóa đặc sắc của cộng đồng Chăm. Đặc biệt, trong lễ hội Katê, các màn trình diễn được ví như “linh hồn của đá” hòa cùng tiếng trống Paranưng và tiếng khèn Saranai, tạo nên không gian mang đậm bản sắc văn hóa bản địa.

Từ Thánh địa Mỹ Sơn, du khách có thể kết hợp tham quan nhiều địa điểm lân cận như Nhà thờ Trà Kiệu, Trung tâm hành hương Đức Mẹ Trà Kiệu hoặc Bảo tàng Văn hóa Sa Huỳnh - Chămpa.

Bên cạnh đó, hành trình khám phá vùng đất này còn gắn liền với nhiều món ăn đặc trưng của địa phương như mì Quảng, bánh bột lọc, cơm gà Tam Kỳ, bánh tổ hay cháo lươn Quảng Nam.