Sầu riêng Việt Nam vươn ra thế giới: Quản trị thông minh để không bị động

Chuỗi giá trị ngành hàng sầu riêng cần khắc phục tính bị động, thiếu bền vững, tránh tiếp diễn tình trạng “nước đến chân mới nhảy” như vụ việc ùn ứ 2.000 container sầu riêng.

Sự bị động đe dọa chuỗi xuất khẩu sầu riêng

Trong tháng 10/2025, hơn 2.000 container sầu riêng xuất khẩu bị ùn ứ tại kho, trên đường và tại các cửa khẩu, chủ yếu do bảo trì và sự cố thiết bị tại các phòng kiểm nghiệm. Vấn đề này xảy ra đúng vào cao điểm thu hoạch ở Đắk Lắk – thủ phủ sầu riêng của cả nước. Hậu quả là các doanh nghiệp không thể hoàn tất thủ tục kiểm nghiệm, cấp chứng nhận xuất khẩu, buộc phải tạm dừng thu mua, dẫn đến giá sầu riêng trên thị trường lao dốc. Nhiều nông dân e ngại thu hoạch, khiến hàng nghìn tấn trái chín rụng, hư hỏng tại vườn, gây thiệt hại kinh tế đáng kể.

Nguyên nhân chính là do thiết bị xét nghiệm hỏng hoặc hết hạn định kỳ, kết hợp với thủ tục cấp lại giấy phép rườm rà. Từ 1/7/2025, việc cấp lại giấy phép được giao cho địa phương, nhưng tốc độ xử lý chậm khiến các phòng kiểm nghiệm không kịp khôi phục hoạt động. Chi phí kiểm nghiệm cũng là gánh nặng: 400.000 đồng/mẫu, một container mất khoảng 40 triệu đồng, với kế hoạch xuất khẩu 200 container/năm, chi phí kiểm nghiệm có thể lên tới hàng chục tỷ đồng. Điều này cho thấy sự bị động trong quản trị kiểm nghiệm không chỉ ảnh hưởng đến tiến độ xuất khẩu mà còn làm tăng chi phí, giảm lợi nhuận doanh nghiệp.

Bên cạnh đó, chuỗi giá trị sầu riêng còn thiếu tính bền vững. Nông dân nhỏ lẻ, manh mún, phụ thuộc vào thương lái và doanh nghiệp, khiến họ thiếu tiếng nói quyết định trong chuỗi. Ví dụ, giá đặt cọc ban đầu 82.000 đồng/kg, nhưng khi doanh nghiệp tạm ngừng thu mua, nông dân buộc phải bán 20.000–25.000 đồng/kg, chịu thiệt hại nặng. Thương lái gom hàng từ nhiều vùng, áp dụng cùng một mã vùng trồng, khiến khó kiểm soát chất lượng và truy xuất nguồn gốc, tiềm ẩn rủi ro làm giảm uy tín sản phẩm xuất khẩu.

Ông Huỳnh Văn Quới, nhà nông và chuyên gia sầu riêng, nhấn mạnh: nhiều thất bại của nông dân xuất phát từ quy trình kỹ thuật canh tác chưa chuẩn, dẫn đến mất trắng cây. Ông khuyến nghị nông dân áp dụng phương pháp trồng sầu riêng khoa học, giảm hóa chất, tăng phân hữu cơ, biện pháp sinh học và IPM. Đồng thời, chính sách hỗ trợ về kỹ thuật và tài chính để khuyến khích nông hộ chuyển đổi sang mô hình bền vững là cần thiết, nhằm giảm thiểu bị động trong sản xuất, thu hoạch và kiểm nghiệm.

Ngoài ra, xuất khẩu sầu riêng còn đối mặt rủi ro về chất cấm. Một số lô hàng bị trả về do dư lượng kim loại nặng (cadimi) và hóa chất cấm (Vàng O) vượt ngưỡng cho phép tại Trung Quốc. Dự báo xuất khẩu sầu riêng năm 2025 có thể vượt 3,5 tỷ USD, nhưng nếu không khắc phục những bất cập trong kiểm nghiệm, truy xuất nguồn gốc và quản trị chuỗi, ngành hàng vẫn đối diện nguy cơ mất hợp đồng, giảm uy tín và thiệt hại kinh tế cho nông dân. Những sự cố vừa qua là minh chứng rõ ràng rằng bị động trong quản trị chuỗi xuất khẩu sầu riêng không chỉ ảnh hưởng nội bộ mà còn tác động trực tiếp đến thị trường quốc tế.

Chuỗi quản trị và SPS giúp mở rộng thị trường

Hiện chỉ còn 4 nhóm nông sản Việt Nam chịu kiểm soát biên giới, bao gồm sầu riêng, đậu bắp, ớt chuông và thanh long – những mặt hàng có nguy cơ cao về dư lượng thuốc bảo vệ thực vật.

Để giảm thiểu bị động và nâng cao khả năng cạnh tranh, ngành sầu riêng Việt Nam cần chuẩn hóa toàn bộ chuỗi sản xuất và tuân thủ nghiêm ngặt các quy định SPS. Tại Hội nghị cập nhật quy định SPS cho EU và Anh, TS. Ngô Xuân Nam, Phó Giám đốc Văn phòng SPS Việt Nam, nhấn mạnh: dù số cảnh báo EU giảm 50% so với cùng kỳ năm 2024, việc tuân thủ vẫn quan trọng, bởi một lô hàng nhỏ vi phạm vẫn có thể bị trả về, gây mất hợp đồng trị giá hàng tỷ đồng. Hiện chỉ còn 4 nhóm nông sản Việt Nam chịu kiểm soát biên giới, bao gồm sầu riêng, đậu bắp, ớt chuông và thanh long – những mặt hàng có nguy cơ cao về dư lượng thuốc bảo vệ thực vật.

Chuyên gia UNIDO cảnh báo: sầu riêng xuất khẩu sang EU và Anh vừa là cơ hội vừa tiềm ẩn rủi ro lớn. EU yêu cầu truy xuất điện tử toàn chuỗi, từ vùng trồng, đóng gói, kho lạnh đến vận chuyển. Toàn bộ quy trình phải “một chiều”, tách biệt khu vực sạch – bẩn, công nhân tuân thủ phương tiện bảo hộ, kiểm soát dư lượng thuốc bảo vệ thực vật. Một sai sót nhỏ trong quá trình sản xuất hoặc đóng gói có thể khiến doanh nghiệp bị cấm nhập hoặc trả hàng, thiệt hại hàng tỷ đồng.

Tại Lâm Đồng, tỉnh hiện có 960 mã vùng trồng, 33 cơ sở đóng gói và hơn 150.000 ha sản xuất đạt chuẩn an toàn, trong đó 23.500 ha đạt VietGAP. Lâm Đồng đang hướng tới chuẩn hóa toàn bộ vùng sản xuất gắn với truy xuất điện tử, đặc biệt với cà phê, rau, hoa và sầu riêng, nâng cao uy tín và khả năng cạnh tranh trên thị trường quốc tế.

Các chuyên gia đề xuất: nâng cấp phòng kiểm nghiệm đạt chuẩn ISO 17025, đào tạo doanh nghiệp khai báo SPS điện tử, phát triển Cổng thông tin SPS quốc gia để cập nhật kiểm dịch, mã HS, MRL và quy trình xuất khẩu từng thị trường. TS. Đào Văn Cường nhấn mạnh: nếu không chuẩn hóa toàn chuỗi từ sản xuất, sơ chế đến vận chuyển, ngành hàng sẽ luôn bị động, mất cơ hội xuất khẩu sang thị trường cao cấp.

Ông Nguyễn Hoàng Phúc, Phó Giám đốc Sở NN&MT Lâm Đồng, khẳng định: tuân thủ SPS là yếu tố then chốt để duy trì uy tín và mở rộng thị trường. Quản trị thông minh, kết hợp kỹ thuật canh tác bền vững và tuân thủ SPS, sẽ là chìa khóa giúp sầu riêng Việt Nam vươn ra thế giới, giảm rủi ro mất hợp đồng, hư hỏng nông sản và chi phí kiểm nghiệm cao, đồng thời nâng cao tính chuyên nghiệp và bền vững cho toàn chuỗi giá trị. Đây chính là bước đi cần thiết để ngành hàng sầu riêng thực sự chủ động và bền vững, hướng tới xuất khẩu ổn định sang các thị trường chất lượng cao.

Nâng tầm giá trị nông sản từ hướng đi nông nghiệp hữu cơ

Nhập khẩu hàng Mỹ tăng gần 24%: Nông sản và nguyên liệu công nghiệp cùng bùng nổ

Tiêu chuẩn xanh – "chìa khóa" giúp hàng Việt thâm nhập thị trường Anh

Xuất khẩu nông sản Việt bùng nổ: Cà phê đạt gần 7 tỷ, sầu riêng 2,6 tỷ USD

Đặc sản lươn đồng Nghệ An đạt sao OCOP, vươn ra thị trường quốc tế