Ngày 3/2/2026, Bộ Y tế đã ban hành Quyết định số 358/QĐ-BYT phê duyệt "Kế hoạch hành động quốc gia về phòng, chống ung thư vú và ung thư cổ tử cung giai đoạn 2026-2035". Điểm nhấn đột phá của kế hoạch này là việc xác định lộ trình cụ thể để BHYT chi trả cho các dịch vụ tầm soát ung thư, đánh dấu sự chuyển dịch trọng tâm từ "điều trị muộn" sang "dự phòng sớm".

Nghịch lý phát hiện muộn và gánh nặng tài chính khổng lồ

Tại Việt Nam, ung thư vú và ung thư cổ tử cung hiện là hai "sát thủ" hàng đầu đối với sức khỏe phụ nữ. Theo thống kê năm 2022, cả nước ghi nhận hơn 24.500 ca mắc mới ung thư vú với khoảng 10.000 ca tử vong; ung thư cổ tử cung có hơn 4.600 ca mắc mới và hơn 2.500 ca tử vong. Đáng lo ngại, các báo cáo giai đoạn 2020-2024 cho thấy xu hướng mắc mới và tử vong do ung thư cổ tử cung đang gia tăng nhanh chóng.

Thách thức lớn nhất hiện nay nằm ở thói quen và điều kiện tầm soát. Có tới hơn 60% bệnh nhân ung thư vú được phát hiện khi bệnh đã ở giai đoạn muộn (III - IV). Hệ quả là tỷ lệ sống sau 5 năm chỉ đạt khoảng 74% - thấp hơn đáng kể so với các quốc gia phát triển, trong khi chi phí điều trị lại tăng vọt.

Ước tính, chi phí điều trị ung thư dao động từ 368 USD đến 11.400 USD (tương đương gần 10 triệu đến hơn 290 triệu đồng) tùy thuộc vào phác đồ và giai đoạn bệnh. Đây là áp lực tài chính đè nặng lên cả hệ thống y tế lẫn kinh tế hộ gia đình, đẩy nhiều người bệnh vào vòng xoáy nghèo đói.

Nguyên nhân sâu xa của thực trạng này là "khoảng trống" lớn trong công tác dự phòng. Tỷ lệ phụ nữ 30-49 tuổi được sàng lọc ung thư cổ tử cung ít nhất một lần chỉ đạt 28% (thấp xa mục tiêu 60% vào năm 2025). Sự bất bình đẳng trong tiếp cận y tế cũng rất rõ rệt: trong khi 30,8% phụ nữ người Kinh từng được sàng lọc, con số này ở phụ nữ người Mông chỉ vỏn vẹn 0,9%.

BHYT - Cơ chế tài chính bền vững thay thế các dự án ngắn hạn

Trước đây, việc sàng lọc ung thư chủ yếu dựa vào các dự án viện trợ hoặc người dân tự chi trả, dẫn đến độ bao phủ thấp và thiếu tính liên tục. Kế hoạch hành động quốc gia mới đã xác định giai đoạn 2028-2030 là thời điểm then chốt để chính thức đưa các dịch vụ sàng lọc vào danh mục chi trả của BHYT.

Theo lộ trình này, BHYT sẽ từng bước chi trả cho:

Sàng lọc ung thư vú: Khám lâm sàng, chụp X-quang tuyến vú.

Sàng lọc ung thư cổ tử cung: Xét nghiệm HPV, xét nghiệm tế bào học và các xét nghiệm hỗ trợ chẩn đoán khác.

Việc tích hợp này giúp xóa bỏ rào cản tài chính, tạo điều kiện cho phụ nữ ở mọi vùng miền, không phân biệt điều kiện kinh tế, đều có cơ hội tiếp cận dịch vụ phát hiện bệnh sớm ngay từ tuyến y tế cơ sở.

Bài toán kinh tế: đầu tư 1, lợi ích gấp 20 lần

Nhiều lo ngại cho rằng việc mở rộng chi trả sẽ gây vỡ quỹ BHYT. Tuy nhiên, các phân tích từ tổ chức quốc tế đã chứng minh điều ngược lại: Đầu tư cho dự phòng là khoản đầu tư sinh lời cao nhất về mặt kinh tế - xã hội.

Theo Quỹ Dân số Liên Hợp Quốc (UNFPA), các can thiệp sàng lọc và tiêm chủng phù hợp có thể giúp giảm tới 300.000 ca tử vong do ung thư cổ tử cung. Đặc biệt, lợi ích kinh tế - xã hội thu về ước tính gấp 8 đến 20 lần so với chi phí đầu tư ban đầu. Việc phát hiện bệnh sớm giúp giảm chi phí điều trị các ca bệnh nặng, kéo dài tuổi thọ và khả năng lao động của người dân, từ đó giảm gánh nặng chung cho xã hội.

Chủ trương này của Bộ Y tế hoàn toàn phù hợp với xu thế chung của các quốc gia có nền y tế tiên tiến:

Hàn Quốc: Sàng lọc ung thư cổ tử cung miễn phí 2 năm/lần cho phụ nữ từ 20 tuổi.

Đài Loan (Trung Quốc): BHYT chi trả sàng lọc chu kỳ 3-5 năm/lần cho phụ nữ 30-65 tuổi.

Thái Lan: Tích hợp xét nghiệm HPV DNA vào BHYT toàn dân với chu kỳ 5 năm/lần.

Úc: Chính phủ chi trả hoàn toàn chụp X-quang vú 2 năm/lần cho phụ nữ 50-74 tuổi, giúp tỷ lệ sống sau 5 năm đạt trên 80%.

Quyết định mở rộng danh mục BHYT cho sàng lọc ung thư không chỉ là một chính sách y tế nhân văn mà còn là chiến lược quản trị rủi ro sức khỏe quốc gia hiệu quả, đảm bảo sự phát triển bền vững của nguồn nhân lực Việt Nam trong tương lai.