Tháng 3/1991, tại làng Dugou, tỉnh Hà Nam (Trung Quốc), một vụ phát hiện cổ vật tình cờ đã thu hút sự chú ý của giới khảo cổ. Từ việc một người dân đào hầm chứa khoai lang, hàng nghìn hiện vật đã lần lượt được phát hiện, mở ra cuộc khai quật khảo cổ quy mô và giúp xác định chủ nhân của một ngôi mộ cổ có niên đại từ thời nhà Đường.

Theo tư liệu được ghi lại, sự việc bắt đầu khi một người dân họ Vương mang theo cuốc và các dụng cụ lao động đến một gò đất nằm ngoài làng Dugou để đào hầm chứa khoai lang (đây là phương thức bảo quản nông sản khá phổ biến của người dân địa phương vào thời điểm đó). Sau một buổi sáng đào đất, ông đã tạo được một hố dài khoảng 2m, rộng khoảng 1m và tiếp tục đào sâu để mở rộng không gian chứa khoai.

Trong quá trình đào, ông phát hiện màu đất phía dưới chuyển sang màu trắng khác thường. Ban đầu, hiện tượng này khiến ông cảm thấy nghi ngờ, song cho rằng không ảnh hưởng đến việc xây hầm nên tiếp tục đào xuống.

Chẳng bao lâu sau, chiếc cuốc bất ngờ va phải một vật cứng. Sau khi đào lên và phủi sạch lớp đất bám bên ngoài, ông phát hiện đó là một chiếc bát bằng vàng. Để tránh xảy ra tranh chấp, người đàn ông họ Vương cất chiếc bát vàng rồi tiếp tục đào.

Chỉ sau vài nhát cuốc nữa, ông lại phát hiện thêm một hiện vật bằng vàng được khảm đá quý. Việc liên tiếp phát hiện các hiện vật quý khiến nhiều người trong làng kéo đến khu vực đào hầm. Mặc dù người phát hiện đầu tiên là ông Vương tìm cách ngăn cản nhưng không thành. Ngày càng nhiều người tham gia đào bới với hy vọng tìm được cổ vật có giá trị.

Chỉ trong thời gian ngắn, nhiều hiện vật bằng vàng, đồ ngọc, trang sức và các đồ vật quý khác đã được đào lên. Một số người mang cổ vật về nhà cất giữ, đồng thời gọi thêm người thân tới tiếp tục đào tìm. Khi thông tin lan rộng, ngày càng nhiều người dân kéo đến hiện trường. Hố đào ban đầu liên tục được mở rộng và đào sâu cho đến khi không còn tìm thấy hiện vật nào nữa.

Mặc dù người dân địa phương cố gắng giữ kín sự việc, thông tin vẫn nhanh chóng đến tai cơ quan quản lý di sản văn hóa. Ngay sau khi nhận được thông tin, cơ quan quản lý di vật văn hóa địa phương đã cử đoàn khảo cổ tới làng Dugou để tiến hành điều tra, phong tỏa khu đất và thu hồi hiện vật.

Ban đầu, công tác của đoàn khảo cổ gặp nhiều khó khăn do không ít người dân cho rằng các cổ vật do họ phát hiện nên thuộc quyền sở hữu của mình. Theo nhận thức của nhiều người khi đó, đây là những tài sản vô chủ nên người tìm thấy có quyền giữ lại.

Dưới sự tuyên truyền và vận động của chính quyền địa phương cùng cán bộ làng, người dân dần hiểu rằng các hiện vật khảo cổ là tài sản văn hóa thuộc sở hữu quốc gia và việc tự ý chiếm giữ là vi phạm quy định của pháp luật.

Sau quá trình vận động, nhiều người đã tự nguyện giao nộp số cổ vật đang cất giữ. Ngay cả những trường hợp ban đầu không hợp tác cũng lần lượt bàn giao hiện vật sau nhiều lần được thuyết phục. Kết quả thống kê cho thấy, đoàn khảo cổ đã thu hồi được hơn 1.600 hiện vật, gồm nhiều đồ ngọc, đồ trang sức gắn đá quý và các hiện vật bằng kim loại.

Sau khi khảo sát hiện trường, các nhà khảo cổ xác định khu vực đào hầm chứa khoai thực chất nằm trên một ngôi mộ cổ. Trong quá trình khai quật tiếp theo, đoàn khảo cổ phát hiện hai tấm bia mộ còn tương đối nguyên vẹn.

Thông qua việc giải mã nội dung văn bia, các chuyên gia cơ bản xác định chủ nhân ngôi mộ là Ngô thị, mẹ của Vương Thừa Tông, Tiết độ sứ quân Thành Đức dưới thời nhà Đường. Theo nội dung văn bia, Ngô thị sinh năm 763, mất năm 824, từng hai lần được phong tước Tề quốc Thái phu nhân.

Các nhà nghiên cứu cho rằng địa vị của bà gắn liền với vai trò của chồng và con trai. Cả hai đều là những thủ lĩnh phiên trấn nắm giữ binh quyền và có ảnh hưởng lớn tại địa phương trong giai đoạn cuối thời Đường. Đây được xem là lý do khiến ngôi mộ được chôn theo số lượng lớn đồ tùy táng có giá trị.

Từ vụ việc tại làng Dugou, các chuyên gia cho rằng việc bảo vệ di sản văn hóa có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Những phát hiện khảo cổ không chỉ có giá trị về mặt vật chất mà còn là nguồn tư liệu quý phục vụ nghiên cứu lịch sử, văn hóa và khảo cổ học. Việc tự ý khai quật, chiếm giữ hoặc mua bán hiện vật có thể làm mất đi nhiều thông tin khoa học quan trọng và vi phạm quy định của pháp luật.

Các chuyên gia cũng cho rằng cần tiếp tục đẩy mạnh tuyên truyền về công tác bảo vệ di sản văn hóa, giúp người dân hiểu rõ quyền và nghĩa vụ khi phát hiện các hiện vật khảo cổ, qua đó hạn chế những hành vi xâm hại di sản.