Thách thức từ rào cản kỹ thuật tại thị trường Brazil

Tại cuộc họp đánh giá tình hình và triển khai các giải pháp kỹ thuật, kịch bản ứng phó trước những diễn biến chính sách mới từ thị trường Brazil đối với mặt hàng cá rô phi xuất khẩu của Việt Nam, các cơ quan chức năng đã phân tích những khó khăn hiện hữu. Brazil hiện là đối tác quan trọng khi nhập khẩu lượng hàng trị giá 26 triệu USD trong 4 tháng đầu năm 2026, chiếm tới 54% tổng kim ngạch xuất khẩu của ngành. Tuy nhiên, quốc gia này liên tục đưa ra các biện pháp kiểm soát nghiêm ngặt liên quan đến virus TiLV, gây áp lực lớn cho các doanh nghiệp xuất khẩu trong nước.

Cụ thể, Bộ Nông nghiệp và Chăn nuôi Brazil đã ban hành quy định yêu cầu mọi lô hàng nhập khẩu phải có chứng nhận không nhiễm TiLV, qua đó khiến quy trình thủ tục trở nên phức tạp hơn. Thêm vào đó, Ủy ban Nông nghiệp, Chăn nuôi, Cung ứng và Phát triển nông thôn thuộc Hạ viện Brazil đã thông qua dự luật cấm hoàn toàn sản phẩm nhập khẩu, dù văn bản này chưa có hiệu lực pháp lý chính thức. Tại một số bang như Pernambuco và Santa Catarina, các cơ quan kiểm dịch địa phương cũng đã ban hành quyết định cấm lưu thông, phân phối và trung chuyển mặt hàng cá rô phi từ Việt Nam.

Những rào cản kỹ thuật này đã gây ra thiệt hại trực tiếp cho các doanh nghiệp xuất khẩu. Theo ông Doãn Chí Thiên, Phó Tổng giám đốc Tập đoàn Nam Việt, nhiều lô hàng đã bị kiểm tra kéo dài thời gian tại cảng, dẫn đến phát sinh chi phí lưu bãi từ 300 triệu đến hơn 1 tỷ đồng mỗi lô. Việc buộc phải thay đổi cảng cập hàng để tránh các khu vực hạn chế cũng khiến chi phí logistics tăng ít nhất 30% so với bình thường. Dù nhu cầu thị trường Brazil vẫn duy trì ở mức cao và giá xuất khẩu có xu hướng tăng do nguồn cung thiếu hụt, những bất định về chính sách vẫn đang tạo ra áp lực tài chính rất lớn cho cộng đồng doanh nghiệp trong ngắn hạn.

Về mặt ngoại giao, TS Ngô Xuân Nam, Phó Giám đốc Văn phòng SPS Việt Nam, cho biết phía liên bang Brazil khẳng định các bang hiện nay không có thẩm quyền can thiệp vào các quy định thương mại quốc tế. Phía bạn cũng xác nhận rằng Bộ Nông nghiệp và Chăn nuôi Brazil không đồng thuận với dự luật cấm nhập khẩu nêu trên. Tuy nhiên, việc các địa phương đơn phương áp đặt rào cản vẫn tạo ra những điểm nghẽn trong lưu thông hàng hóa. Hai bên đã thống nhất sẽ tiếp tục tổ chức các cuộc họp kỹ thuật để rà soát lại báo cáo đánh giá rủi ro dịch bệnh theo đúng quy định của WTO, đồng thời Việt Nam cần nhanh chóng hoàn thiện phản hồi đối với các mẫu chứng thư kiểm dịch nhằm tháo gỡ khó khăn.

Chiến lược tái cơ cấu ngành hàng để bứt phá

Để hiện thực hóa mục tiêu trở thành ngành hàng xuất khẩu tỷ đô vào năm 2030, ngành cá rô phi Việt Nam cần một đề án phát triển bài bản, dài hạn và quyết liệt. Ông Trần Đình Luân, Cục trưởng Cục Thủy sản và Kiểm ngư, nhận định ngành sản xuất nội địa đã ghi nhận tốc độ tăng trưởng liên tục trong giai đoạn 2015 – 2025. Với sản lượng năm 2025 đạt mốc 420.000 tấn và tăng trưởng bình quân 8,4% mỗi năm, Việt Nam hiện có lợi thế lớn với 420.000 ha nuôi chuyên canh, 300.000 ha nuôi kết hợp và 3 triệu m³ lồng nuôi thương phẩm.

Thứ trưởng Võ Văn Hưng yêu cầu các đơn vị tập trung triển khai bốn nhóm nhiệm vụ trọng tâm nhằm thay đổi diện mạo ngành hàng. Trong đó, vấn đề minh bạch hóa an toàn dịch bệnh cần được ưu tiên hàng đầu. Cục Thủy sản và Kiểm ngư phải phối hợp chặt chẽ với Cục Chăn nuôi và Thú y để hoàn thiện và công bố hồ sơ kiểm soát dịch bệnh quốc gia, đặc biệt là giám sát virus TiLV. Hệ thống dữ liệu về vùng nuôi và con giống phải được công khai, chính xác nhằm tạo nền tảng pháp lý vững chắc cho các cuộc đàm phán quốc tế trong tương lai.

Công tác đối thoại ngoại giao cũng cần được đẩy mạnh hơn nữa. Vụ Hợp tác Quốc tế sẽ đóng vai trò đầu mối, phối hợp với Bộ Công Thương và Bộ Ngoại giao để gửi công hàm chính thức. Bên cạnh đó, các đơn vị cần chuẩn bị kỹ lưỡng về số liệu và cơ sở khoa học để sẵn sàng cho các cuộc đối thoại trực tiếp với phía Brazil. Sự chủ động trong giao tiếp sẽ góp phần tháo gỡ những hiểu lầm về chính sách, từ đó tạo dựng lòng tin bền vững giữa các cơ quan quản lý hai nước.

Việc chuẩn hóa quy trình sản xuất và đa dạng hóa thị trường được xác định là yếu tố quyết định sự ổn định của ngành. Cục Chất lượng, Chế biến và Phát triển thị trường cần đồng hành cùng VASEP để hướng dẫn doanh nghiệp rà soát lại toàn bộ quy trình từ khâu nuôi trồng đến chế biến. Song song với đó, việc đa dạng hóa sản phẩm và chủ động mở rộng các thị trường thay thế sẽ giúp doanh nghiệp giảm thiểu rủi ro khi có biến động từ một thị trường cụ thể, đồng thời nâng cao giá trị gia tăng và khẳng định chất lượng sản phẩm Việt trên bản đồ thủy sản thế giới.

Cùng với đó, cần sớm ban hành quy chuẩn cho từng hình thức nuôi để chấm dứt tình trạng sản xuất manh mún. Tập đoàn Nam Việt, với lợi thế tự chủ 100% diện tích ao nuôi chuyên canh trên lưu vực sông Mekong, đang nỗ lực tối ưu hóa chuỗi giá trị và đầu tư vào kho lạnh cũng như chương trình con giống tại Brazil. Sự đồng hành giữa cơ quan quản lý, hiệp hội và doanh nghiệp được xác định là chìa khóa để ngành cá rô phi không chỉ vượt qua các hàng rào kỹ thuật, mà còn xây dựng vị thế bền vững và tiềm năng xuất khẩu quy mô lớn trong những năm tới.