Phát triển cây xáo tam phân, tạo sinh kế mới cho đồng bào Ê Đê

Sản phẩm • 18/11/2026 14:56

Từ những rẫy mía, mì kém hiệu quả, người dân thôn Suối Sim (Khánh Hòa) đang chuyển hướng sang trồng xáo tam phân, từng bước đưa cây dược liệu bản địa thành sản phẩm OCOP và tạo sinh kế bền vững.

Phục hồi cây dược liệu và thay đổi sinh kế

cay_1794977149.png
Ông Y Hồng giới thiệu về cây xáo tam phân tại Chung kết Cuộc thi Khởi nghiệp xanh năm 2026. 

Tại các vùng đồi, thung lũng của xã Tây Ninh Hòa, đời sống đồng bào Ê Đê từ bao đời nay chủ yếu gắn với những cây trồng truyền thống như mía và sắn (mì). Tuy nhiên, sản xuất phụ thuộc nhiều vào thời tiết, trong khi đầu ra thiếu ổn định khiến người dân thường xuyên đối mặt với tình trạng được mùa mất giá. Thu nhập sau khi trừ chi phí chỉ đạt khoảng 30-40 triệu đồng mỗi héc-ta.

Trước yêu cầu tìm hướng phát triển kinh tế bền vững, cây xáo tam phân đã mở ra cơ hội chuyển đổi sinh kế cho người dân. Khoảng 10 năm trước, loại dược liệu này từng gắn với những lời đồn đoán về khả năng chữa nhiều bệnh, kéo theo tình trạng săn lùng, khai thác tận diệt trong tự nhiên. Nhận thức rõ nguy cơ suy giảm nguồn gen bản địa, Hợp tác xã Dược liệu Xáo tam phân Ninh Hòa đã lựa chọn gắn bó với địa phương, từng bước khôi phục và phát triển loại cây này.

Bắt đầu từ năm 2024, mô hình trồng thử nghiệm tại thôn Suối Sim có khoảng 20 hộ dân tham gia. Toàn bộ cây giống do hợp tác xã đầu tư, đồng thời hướng dẫn kỹ thuật trồng và chăm sóc. Do xáo tam phân cần từ 3 đến 5 năm sinh trưởng mới có thể khai thác nên người trồng phải kiên trì chăm sóc. Tuy vậy, với cam kết bao tiêu đầu ra cùng quy trình canh tác hữu cơ, không sử dụng hóa chất, người dân đã yên tâm tham gia mô hình.

Là người có hơn 20 năm gắn bó với vai trò trưởng thôn và có uy tín trong cộng đồng, ông Y Hồng cho biết: "Trước đây, bà con chủ yếu trồng mì, mía. Từ khi được hợp tác xã đưa giống xáo tam phân về và hướng dẫn cách trồng, người dân có thêm hướng phát triển kinh tế. Qua quá trình trồng thử nghiệm, chúng tôi nhận thấy cây phù hợp với điều kiện đất đai ở đây. Bà con cũng được hợp tác xã hướng dẫn kỹ thuật, hỗ trợ giống và cam kết thu mua khi đến kỳ thu hoạch".

Từ quy mô ban đầu, mô hình liên kết đã mở rộng, hiện có khoảng 100 hộ dân tại thôn Suối Sim tham gia trồng xáo tam phân, mỗi hộ dự kiến canh tác từ 10-12 cây trên đất vườn rẫy. Mục tiêu trước mắt của địa phương và hợp tác xã là chuẩn hóa quy trình chăm sóc, kiểm soát chất lượng dược liệu và xây dựng mã số vùng trồng phục vụ truy xuất nguồn gốc. Qua đó, mô hình góp phần thay đổi tư duy sản xuất của đồng bào, từ canh tác nhỏ lẻ sang sản xuất có tổ chức, gắn lợi ích kinh tế với trách nhiệm bảo tồn nguồn tài nguyên bản địa.

Chuỗi giá trị khép kín và sinh kế bền vững

sp1_1794987613.jpg
Hiện hợp tác xã Dược liệu Xáo tam phân Ninh Hòa đã phát triển 8 dòng sản phẩm từ xáo tam phân, chủ yếu là trà làm từ thân, lá, rễ, nụ hoa và trà hòa tan.

Để biến tiềm năng thành giá trị kinh tế, việc xây dựng hệ sinh thái sản xuất bài bản, bảo đảm sự liên kết chặt chẽ giữa các khâu được xem là yếu tố quyết định. Ông Nguyễn Thanh Tá, Chủ tịch HĐQT kiêm Giám đốc Hợp tác xã Dược liệu Xáo tam phân Ninh Hòa, cho biết: "Tôi từng làm việc trong lĩnh vực công nghệ thông tin và có thời gian thực tập nông nghiệp tại Israel. Những trải nghiệm đó giúp tôi nhận ra nông nghiệp không chỉ là hoạt động sản xuất, mà còn cần tư duy tổ chức, quản trị và liên kết thị trường. Khi trở về địa phương, tôi nhận thấy xáo tam phân là cây dược liệu gắn với vùng đất Ninh Hòa, nhưng nguồn cây tự nhiên đang suy giảm do bị khai thác quá mức. Nếu chỉ khai thác mà không tái tạo, nguồn tài nguyên này khó tồn tại lâu dài".

Theo ông Nguyễn Thanh Tá, nhiều hộ đồng bào Ê Đê vẫn gặp khó khăn trong phát triển sinh kế. Người dân có đất, có kinh nghiệm sản xuất và am hiểu điều kiện tự nhiên, nhưng lại thiếu đầu ra ổn định, kỹ thuật cũng như phương thức tổ chức sản xuất phù hợp. Ông Tá lý giải: "Tôi nghĩ cần kết hợp bảo tồn cây bản địa với tạo việc làm và thu nhập cho người dân. Khi cây dược liệu mang lại giá trị kinh tế, người dân có thêm động lực trồng, chăm sóc và bảo vệ nguồn cây. Đó cũng là lý do HTX Dược liệu Xáo Tam Phân Ninh Hòa (Xatapha) được hình thành, đứng chân trên địa bàn xã Tây Ninh Hòa (Khánh Hòa)".

Đến nay, hợp tác xã đã xây dựng vùng nguyên liệu khoảng 6 héc-ta với 60.000 cây xáo tam phân đang sinh trưởng. Trong đó, khoảng 5.000 cây đã vượt mốc 6 năm tuổi, đủ điều kiện khai thác, với sản lượng dự kiến đạt khoảng 5 tấn mỗi năm. Đơn vị hiện có 5 thành viên chính thức, 27 thành viên liên kết và 11 tổ hợp tác, đồng thời tạo việc làm thường xuyên cho 20 lao động người Ê Đê. Hợp tác xã cũng chú trọng ứng dụng công nghệ số vào quản lý sản xuất và đồng hành cùng người dân trong quá trình canh tác.

Đề cập đến định hướng phát triển vùng nguyên liệu và sản phẩm, ông Nguyễn Thanh Tá nhấn mạnh: "Chúng tôi không muốn chỉ trồng cây rồi thu hoạch. Quy trình chăm sóc phải hướng đến tái tạo đất, sử dụng tài nguyên hợp lý và duy trì vùng nguyên liệu lâu dài. HTX cũng đang chuẩn hóa hồ sơ sản xuất, truy xuất nguồn gốc, hướng đến mã số vùng trồng và thực hành tốt trồng trọt, thu hái dược liệu theo GACP-WHO. Từ nguồn nguyên liệu, HTX phát triển trà ấm xáo tam phân, trà rễ xáo tam phân và nhang dược liệu. Các phần phụ phẩm được tận dụng để làm sản phẩm khác, hạn chế lãng phí. Theo tôi, bảo tồn chỉ có thể bền vững khi cây dược liệu tạo ra giá trị và người dân có thu nhập từ việc gìn giữ nó".

Chia sẻ cụ thể hơn về cách thức vận hành, ông Nguyễn Thanh Tá cho biết: "Tôi tận dụng kiến thức công nghệ thông tin để hỗ trợ quản lý vùng trồng. Các công đoạn chăm sóc được ghi nhận bằng nhật ký, hình ảnh và lưu trữ trên nền tảng đám mây. Cách làm này giúp HTX theo dõi quá trình phát triển của cây, kiểm soát quy trình và phục vụ truy xuất nguồn gốc. Bên cạnh đó, tôi cũng cố gắng làm việc cùng bà con thay vì chỉ giao việc rồi kiểm tra. Khi có vướng mắc, hai bên trao đổi để tìm cách xử lý. Muốn thay đổi nếp nghĩ thì trước hết phải tạo được niềm tin. Người dân thấy công sức được ghi nhận, sản phẩm có đầu ra và thu nhập ổn định hơn thì họ sẽ chủ động học hỏi".

Ông Nguyễn Thanh Tá cho biết, với cây mía và mì, trong điều kiện sản xuất thuận lợi, sau khi trừ chi phí, 1 ha chỉ mang lại khoảng 30-40 triệu đồng mỗi năm. Trong khi đó, theo tính toán của hợp tác xã, sau khoảng 3 năm, nếu tổ chức sản xuất và tiêu thụ tốt, giá trị nguyên liệu xáo tam phân trên 1 ha có thể đạt từ 2 tỷ đồng trở lên. Mô hình không chỉ hướng đến tiêu thụ nguyên liệu thô mà còn phát triển các sản phẩm chế biến. Hiện hợp tác xã đã phát triển 8 dòng sản phẩm từ xáo tam phân, chủ yếu là trà làm từ thân, lá, rễ, nụ hoa và trà hòa tan. Sản phẩm nụ hoa đã đạt chứng nhận OCOP 3 sao. Ở khâu thị trường, HTX kết hợp bán hàng trực tiếp với các nền tảng thương mại điện tử. Đến nay, sản phẩm đã tiếp cận hơn 2.000 khách hàng. Giá trị đơn hàng bình quân khoảng 500.000 đồng, tỷ lệ khách hàng quay lại mua hàng trên 20%.

Với kế hoạch tiêu thụ trong thời gian tới, ông Nguyễn Thanh Tá bày tỏ: "Chúng tôi đang chuẩn bị cho kế hoạch cung ứng 8.000 bộ quà tặng dịp Tết. Nếu đơn hàng được triển khai, đây sẽ là cơ hội mở rộng tiêu thụ sản phẩm và tạo thêm việc làm. Tôi mong người dân không chỉ có thêm thu nhập trước mắt, mà còn thay đổi cách nhìn về sản xuất: biết làm theo quy trình, quan tâm chất lượng, liên kết với nhau và chủ động tìm kiếm thị trường. Khi sinh kế được xây dựng trên chính tài nguyên và lợi thế quê hương, bà con sẽ có thêm lý do để giữ đất, giữ nghề và phát triển cuộc sống lâu dài tại địa phương".

Trúc Mai
Tin đáng đọc