Trong lịch sử cách mạng Việt Nam, đồng chí Nguyễn Thị Minh Khai là một trong những nữ lãnh đạo tiêu biểu của Đảng, người đã dành trọn tuổi thanh xuân cho sự nghiệp đấu tranh giải phóng dân tộc. Với bản lĩnh chính trị kiên cường, trí tuệ sắc sảo và tinh thần bất khuất trước kẻ thù, đồng chí đã để lại dấu ấn sâu đậm trong phong trào cách mạng những năm đầu thành lập Đảng, đồng thời trở thành biểu tượng sáng ngời của lòng yêu nước, ý chí cách mạng và sự hy sinh vì Tổ quốc.

Là một trong những đảng viên lớp đầu tiên của Đảng

Đồng chí Nguyễn Thị Minh Khai tên thật là Nguyễn Thị Vịnh, sinh ngày 30/9/1910 tại tỉnh Nghệ An - vùng đất giàu truyền thống yêu nước và cách mạng. Lớn lên trong bối cảnh đất nước chìm trong ách đô hộ của thực dân, bà sớm được tiếp cận với những tư tưởng tiến bộ, sách báo yêu nước và nhanh chóng tham gia phong trào thanh niên, học sinh từ những năm 1925-1926.

Năm 1927, khi mới 17 tuổi, bà chính thức tham gia hoạt động cách mạng và được giao nhiệm vụ tuyên truyền, vận động phụ nữ tại Vinh. 3 năm sau, khi Đảng Cộng sản Việt Nam ra đời, đồng chí Nguyễn Thị Minh Khai trở thành một trong những đảng viên lớp đầu tiên của Đảng. Bà được giao phụ trách công tác tuyên truyền, vận động phụ nữ, huấn luyện đảng viên tại khu vực Trường Thi, Bến Thủy (Nghệ An) và tổ chức Hội Phụ nữ Giải phóng.

Với phương pháp vận động linh hoạt, gần gũi quần chúng, đồng chí Nguyễn Thị Minh Khai đã góp phần thu hút nhiều phụ nữ tham gia phong trào yêu nước, nhiều người sau này trở thành những cán bộ nòng cốt, đảng viên ưu tú của Đảng. Bà cũng trực tiếp tham gia tổ chức nhiều lớp đào tạo cán bộ, góp phần xây dựng lực lượng cho phong trào Xô viết Nghệ Tĩnh - cao trào cách mạng có ý nghĩa đặc biệt trong lịch sử dân tộc.

Không chỉ hoạt động trong nước, đồng chí Nguyễn Thị Minh Khai còn là một trong những cán bộ cách mạng Việt Nam sớm tham gia các hoạt động của Quốc tế Cộng sản. Năm 1930, bà công tác tại Văn phòng Ban Phương Đông của Quốc tế Cộng sản. Sau đó, bà tham dự Đại hội lần thứ VII Quốc tế Cộng sản tại Moskva vào tháng 8/1935 và Đại hội lần thứ VI Quốc tế Thanh niên Cộng sản diễn ra ngay sau đó.

Trong giai đoạn 1931-1934, đồng chí Nguyễn Thị Minh Khai bị mật thám Anh bắt tại Hương Cảng rồi chuyển giao cho chính quyền Quảng Châu giam giữ. Dù phải chịu nhiều hình thức tra tấn khắc nghiệt, bà vẫn giữ vững khí tiết của người chiến sĩ cộng sản, không khuất phục trước kẻ thù. Nhờ sự can thiệp của Quốc tế Cộng sản, bà được trả tự do, tiếp tục hoạt động tại Ban lãnh đạo Đảng ở nước ngoài và theo học tại Trường Đại học Phương Đông.

Cuối năm 1934, đồng chí Nguyễn Thị Minh Khai cùng đồng chí Lê Hồng Phong (người sau này trở thành Tổng Bí thư của Đảng) và Hoàng Văn Non được cử làm đại biểu chính thức dự Đại hội lần thứ VII Quốc tế Cộng sản tại Moskva. Với bí danh Phan Lan, ngày 16/8/1935, người nữ đại biểu Việt Nam 24 tuổi đã trình bày tham luận về vai trò của phụ nữ Đông Dương trong cuộc đấu tranh chống chiến tranh đế quốc và bảo vệ hòa bình. Đây là lần đầu tiên tiếng nói của một phụ nữ Việt Nam được cất lên tại diễn đàn của một đại hội quốc tế lớn, góp phần giới thiệu cuộc đấu tranh chính nghĩa của nhân dân Việt Nam tới bạn bè thế giới.

Tại các diễn đàn quốc tế, đồng chí Nguyễn Thị Minh Khai đã giới thiệu tới bạn bè thế giới về tình cảnh của nhân dân các nước thuộc địa, phản ánh bản chất áp bức của chủ nghĩa đế quốc, đồng thời khẳng định vai trò của phụ nữ, thanh niên trong cuộc đấu tranh giải phóng dân tộc. Những quan điểm được bà trình bày nhấn mạnh yêu cầu phát huy sức mạnh đoàn kết toàn dân tộc, lấy liên minh công - nông làm nền tảng dưới sự lãnh đạo của giai cấp công nhân.

Trong thời gian học tập và hoạt động ở nước ngoài, đồng chí Nguyễn Thị Minh Khai và đồng chí Lê Hồng Phong đã nên duyên vợ chồng. Cả 2 đều là những nhà lãnh đạo tiêu biểu của phong trào cách mạng Việt Nam trong những năm đầu của cách mạng.

Trở thành Bí thư Thành ủy ở tuổi 27

Giữa năm 1937, đồng chí Nguyễn Thị Minh Khai trở về Sài Gòn hoạt động trong cơ quan Xứ ủy Nam Kỳ và được chỉ định giữ cương vị Bí thư Thành ủy Sài Gòn - Chợ Lớn ở tuổi 27. Trong điều kiện hoạt động bí mật hết sức khó khăn, bà vẫn bám sát cơ sở, trực tiếp lãnh đạo phong trào cách mạng tại một trong những địa bàn trọng điểm của cả nước.

Trong những năm 1938-1939, bà cùng đồng chí Lê Hồng Phong tham gia chuẩn bị các báo cáo tại nhiều hội nghị, tích cực tham gia cuộc đấu tranh trên Báo Dân chúng và trở thành diễn giả tại nhiều cuộc mít tinh lớn ở Sài Gòn - Chợ Lớn - Gia Định. Bằng lập luận sắc bén, bà góp phần bảo vệ quan điểm của Đảng trước các luận điệu xuyên tạc của các phần tử Tờ-rốt-xkít.

Ngày 30/7/1940, đồng chí Nguyễn Thị Minh Khai bị mật thám Pháp bắt và giam tại bốt Catina, sau đó chuyển đến Trại giam Phú Mỹ. Dù bị tra tấn dã man, bà vẫn giữ vững khí tiết, kiên quyết không khai báo về tổ chức và đồng đội.

Trong những tháng ngày bị giam cầm, đồng chí Nguyễn Thị Minh Khai không ngừng học tập, trao đổi kinh nghiệm với các đồng chí cùng bị bắt, đồng thời tranh thủ tuyên truyền, vận động những người lầm đường nhận thức về con đường cách mạng. Với cương vị Bí thư Thành ủy Sài Gòn - Chợ Lớn và Ủy viên Xứ ủy Nam Kỳ, bà vẫn tìm cách liên lạc với bên ngoài để tiếp tục chỉ đạo phong trào, trong đó có cuộc Khởi nghĩa Nam Kỳ.

Sau khi cuộc khởi nghĩa bị đàn áp, thực dân Pháp quy kết đồng chí Nguyễn Thị Minh Khai là một trong những người lãnh đạo và tuyên án tử hình. Trước tòa án của chính quyền thực dân, bà đã để lại câu nói nổi tiếng: “Nước của tôi, cứu nước là có tội, cướp nước là không có tội sao?”

Sáng 28/8/1941, tại ngã tư Giếng Nước (nay thuộc Thành phố Hồ Chí Minh), thực dân Pháp xử bắn đồng chí Nguyễn Thị Minh Khai cùng các nhà lãnh đạo cách mạng Hà Huy Tập, Nguyễn Văn Cừ, Phan Đăng Lưu, Võ Văn Tần, Nguyễn Hữu Tiến và nhiều chiến sĩ cộng sản khác.

Khép lại cuộc đời ở tuổi 31, với 15 năm hoạt động cách mạng liên tục, đồng chí Nguyễn Thị Minh Khai đã có nhiều đóng góp quan trọng đối với sự nghiệp đấu tranh giải phóng dân tộc, từ xây dựng tổ chức Đảng, phát triển phong trào quần chúng, đào tạo cán bộ đến hoạt động trên các diễn đàn quốc tế và trực tiếp lãnh đạo phong trào cách mạng ở Nam Kỳ. Tấm gương kiên trung, bất khuất của bà đã trở thành biểu tượng của người nữ chiến sĩ cộng sản luôn đặt lợi ích của dân tộc lên trên hết, sẵn sàng hy sinh vì độc lập, tự do của Tổ quốc.

Để ghi nhớ những cống hiến, tên bà được đặt cho nhiều tuyến đường, trường học trên khắp cả nước. Tại Hà Nội, đường Nguyễn Thị Minh Khai dài hơn 4km, nối từ đường Nguyễn Khoái đến đường Đại La. Tại Thành phố Hồ Chí Minh, tên bà được đặt cho tuyến đường từ cầu Thị Nghè đến vòng xoay Ngã sáu Cộng Hòa và Trường THPT Nguyễn Thị Minh Khai - một trong những ngôi trường có truyền thống lâu đời của thành phố. Nhiều địa phương như Thái Bình (cũ), Hạ Long, Đồng Hới, Đà Nẵng, Nha Trang, Đà Lạt cũng có các tuyến đường mang tên bà.

Tại quê hương Nghệ An, Nhà lưu niệm Nguyễn Thị Minh Khai ở thành phố Vinh (cũ) là nơi lưu giữ nhiều tư liệu, hiện vật về cuộc đời và sự nghiệp của nữ chiến sĩ cộng sản kiên trung, góp phần giáo dục truyền thống yêu nước, lòng tự hào dân tộc cho các thế hệ hôm nay và mai sau.

Bài viết sử dụng thông tin tham khảo từ các nguồn:

- Đồng chí Nguyễn Thị Minh Khai: Nữ chiến sỹ cộng sản kiên trung, bất khuất - Báo TTXVN

- Sáng mãi tấm gương nữ chiến sỹ cộng sản Nguyễn Thị Minh Khai - Báo Hưng Yên

- Sống mãi tinh thần người nữ chiến sĩ cộng sản kiên cường Nguyễn Thị Minh Khai - Cổng TTĐT Thành ủy TP. HCM