\Sức ép nguồn cung từ làn sóng công nghiệp và trí tuệ nhân tạo

Nhu cầu điện năng tại các vùng kinh tế trọng điểm đang chứng kiến tốc độ tăng trưởng vượt bậc, mang tính quyết định đến sự ổn định của toàn hệ thống điện quốc gia. Tại khu vực phía Bắc, Tổng công ty Điện lực miền Bắc (EVNNPC) hiện cung cấp điện cho 17 tỉnh, thành phố (trừ Hà Nội) với khoảng 11,6 triệu khách hàng, ghi nhận tốc độ tăng trưởng điện thương phẩm và công suất phụ tải cao nhất trong 5 tổng công ty phân phối của EVN. Năm 2025, điện thương phẩm của khu vực dự kiến đạt 106 tỷ kWh (tăng 7,31%) và ước tính vượt 160 tỷ kWh vào năm 2030, với công suất phụ tải cực đại lên tới 32.800 MW.

Động lực tăng trưởng chủ yếu đến từ sự mở rộng nhanh chóng của các khu công nghiệp cùng làn sóng đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI). Sự hiện diện của các tập đoàn sản xuất toàn cầu như Samsung, Toyota, Honda cùng mạng lưới doanh nghiệp phụ trợ đã kéo theo nhu cầu tiêu thụ năng lượng khổng lồ, khiến nhóm công nghiệp và xây dựng chiếm tới 60–65% tổng điện thương phẩm toàn vùng. Vào các đợt nắng nóng cao điểm, phụ tải khu vực đã chạm ngưỡng 21.500 MW, tạo áp lực lớn lên hệ thống truyền tải vào khung giờ từ 17h30 đến 22h, buộc miền Bắc mỗi năm phải bổ sung từ 1.800–2.000 MW công suất phủ đỉnh.

Tại phía Nam, sức ép cũng thể hiện rõ nét ở các trung tâm kinh tế lớn. Thành phố Hồ Chí Minh (sau khi sáp nhập địa giới hành chính với Bình Dương và Bà Rịa - Vũng Tàu) tiếp tục là địa phương có nhu cầu sử dụng điện dẫn đầu cả nước. Sản lượng điện thương phẩm năm 2025 đạt 56,1 tỷ kWh với công suất cực đại 8.936 MW, và dự báo sẽ leo thang lên mức 75 tỷ kWh vào năm 2030.

Bên cạnh khối sản xuất truyền thống, sự bùng nổ của trí tuệ nhân tạo, điện toán đám mây, ngành bán dẫn và các trung tâm dữ liệu quy mô lớn (Data Center) đang tạo ra một "cơn khát" năng lượng mới. Theo dự báo đến năm 2030, tổng nhu cầu điện của Việt Nam có thể tiến gần mốc 1.000 tỷ kWh. Trong hệ sinh thái kinh tế số, chỉ riêng một trung tâm dữ liệu quy mô lớn đã có thể tiêu thụ lượng điện năng tương đương với toàn bộ nhu cầu sinh hoạt và sản xuất của một tỉnh, biến bảo đảm nguồn cung thành bài toán cấp bách hàng đầu.

Thách thức kép và những điểm nghẽn trong cơ chế thu hút đầu tư

Giai đoạn từ nay đến năm 2030 được giới chuyên gia nhận định là "cửa sổ cơ hội" mang tính quyết định để Việt Nam xử lý triệt để những điểm nghẽn kéo dài của ngành điện. Theo mô hình 4A của Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA) — đánh giá an ninh năng lượng dựa trên nguồn cung sẵn có, khả năng tiếp cận, giá cả hợp lý và mức độ chấp nhận về môi trường, xã hội — hệ thống năng lượng nước ta đang phải đối mặt với nhiều rủi ro đan xen.

Hệ thống điện Việt Nam đang đứng trước một "thách thức kép": vừa phải duy trì nguồn cung ổn định cho tốc độ tăng trưởng nhu cầu điện thương phẩm từ 10–12%/năm, vừa phải thực hiện các cam kết chuyển dịch năng lượng xanh, hướng tới mục tiêu phát thải ròng bằng 0 (Net Zero) vào năm 2050. Dù nguồn điện năng lượng tái tạo như điện gió, điện mặt trời đã bứt phá mạnh mẽ thời gian qua, nhưng hạ tầng lưới truyền tải lại chưa phát triển đồng bộ, dẫn đến nghịch lý nhiều dự án phải cắt giảm công suất phát. Ngược lại, điện than vẫn chiếm tỷ trọng lớn trong sản lượng thực tế, còn việc phụ thuộc vào than và khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) nhập khẩu khiến an ninh năng lượng trong nước dễ bị tác động bởi các biến động địa chính trị và giá cả thị trường toàn cầu.

Điểm nghẽn lớn nhất hiện nay nằm ở cơ chế tài chính và hành lang pháp lý. Giá điện bán lẻ chưa phản ánh đầy đủ chi phí đầu vào, làm suy giảm khả năng tích lũy và tái đầu tư hạ tầng của ngành điện. Khung chính sách thiếu tính ổn định dài hạn, cơ chế mua bán điện trực tiếp (DPPA) cần thời gian để chứng minh tính hấp dẫn, trong khi nhiều dự án trọng điểm như điện khí LNG, nhiệt điện hay điện gió ngoài khơi vẫn gặp khó khăn trong giai đoạn chuẩn bị thủ tục do vướng mắc chồng chéo các quy định pháp luật. Việt Nam không thiếu nhu cầu và tiềm năng, song việc thiếu một môi trường đầu tư thực sự minh bạch và ổn định đang là rào cản khiến các dòng vốn dài hạn của khu vực tư nhân chưa thể khơi thông một cách trọn vẹn.

Khơi thông nguồn lực, đồng bộ hạ tầng để bảo đảm hệ sinh thái số

Để giải quyết bài toán an ninh năng lượng hướng tới tầm nhìn 2030, nỗ lực đơn lẻ của ngành điện là chưa đủ. Thay vào đó, cần một chiến lược phối hợp toàn diện từ hoàn thiện thể chế, huy động các nguồn lực xã hội đến việc áp dụng đồng bộ các giải pháp công nghệ hiện đại.

Về phương án kỹ thuật ngắn và trung hạn, các đơn vị điện lực đang tích cực triển khai hàng loạt dự án giảm tải lưới điện. Tại miền Bắc, EVNNPC đang thực hiện 537 dự án lưới điện 110 kV, bổ sung khoảng 21.000 MVA công suất trạm biến áp và gần 6.800 km đường dây. Chương trình điều chỉnh phụ tải (Demand Response - DR) được áp dụng sâu rộng trong các ngành tiêu thụ nhiều năng lượng như xi măng, thép, điện tử, giúp tiết giảm từ 800–1.200 MW trong những ngày nắng nóng đỉnh điểm. Đặc biệt, hệ thống lưu trữ năng lượng bằng pin (BESS) với quy mô hơn 500 MW lắp đặt tại các trạm biến áp 110 kV dự kiến vận hành vào cuối tháng 10 tới đây sẽ là chìa khóa tích trữ điện năng khi dư thừa để phát lên lưới vào khung giờ cao điểm, gia tăng độ linh hoạt cho hệ thống.

Tại TP.HCM, phát triển điện mặt trời mái nhà kết hợp pin lưu trữ đang trở thành mũi nhọn trong chiến lược chuyển đổi xanh và tự chủ năng lượng phân tán. Thành phố hiện sở hữu hơn 25.900 hệ thống với tổng công suất 1.928 MWp (đáp ứng khoảng 21,6% công suất phụ tải cực đại). Nhờ động lực từ Quy hoạch điện VIII điều chỉnh và đặc biệt là Nghị định 243/2026/NĐ-CP với nhiều cởi mở trong thủ tục, cho phép bán phần điện dư lên lưới, chỉ trong vòng 18 tháng (từ năm 2025 đến hết nửa đầu 2026), TP.HCM đã ghi nhận thêm hơn 5.000 hệ thống mới lắp đặt với tổng công suất gần 478 MWp, tiến gần đến mục tiêu 2.786 MW vào năm 2030.

Ở tầm nhìn chiến lược vĩ mô, năng lượng phải được xem là "hạ tầng của hạ tầng". Khi dữ liệu là tài nguyên và AI là động lực đổi mới sáng tạo, hệ thống năng lượng quốc gia phải kiên cố, liên tục để duy trì nhịp đập cho toàn bộ hệ sinh thái kinh tế số. Vì vậy, đầu tư cho năng lượng chính là khoản đầu tư cốt lõi cho năng lực khoa học, công nghệ và sức cạnh tranh dài hạn của đất nước.

Toàn bộ các giải pháp trên chỉ có thể bứt phá nếu các nút thắt pháp lý sớm được tháo gỡ. Nhà nước cần tiếp tục cải cách thị trường điện mạnh mẽ theo hướng phân định minh bạch ba vai trò: phát điện, truyền tải và phân phối. Trong đó, Nhà nước tập trung nguồn lực đầu tư cho hạ tầng lưới truyền tải trọng yếu, đồng thời tạo lập cơ chế thông thoáng, chính sách giá điện phản ánh đúng cơ chế thị trường để kích hoạt dòng vốn tư nhân vào phát triển nguồn điện xanh và bán lẻ. Chỉ khi khơi thông đồng bộ nguồn lực về cơ chế, công nghệ và con người, Việt Nam mới có thể vững vàng vượt qua thách thức kép, bảo đảm vững chắc an ninh năng lượng cho kỷ nguyên vươn mình của nền kinh tế.