Nghịch lý từ số lượng doanh nghiệp khiêm tốn và rào cản đất đai, tín dụng

Theo số liệu từ Bộ Nông nghiệp và Môi trường được công bố tại "Diễn đàn Nông nghiệp 2026: Kiến tạo không gian phát triển và động lực tăng trưởng mới cho nông nghiệp Việt Nam" do VCCI và Tạp chí Diễn đàn Doanh nghiệp tổ chức tại TP.HCM chiều 16/7, cả nước hiện có hơn 50.000 doanh nghiệp đầu tư vào nông nghiệp. Đây là con số tỷ lệ chỉ khoảng 1-2% trong tổng số gần một triệu doanh nghiệp đang hoạt động trên cả nước.

Đánh giá về thực trạng này, ông Trần Ngọc Liêm, Phó tổng thư ký, Giám đốc Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) chi nhánh khu vực TP.HCM, nhận định: "Đây là con số khiêm tốn dù nông nghiệp luôn là ngành kinh tế có vai trò 'trụ đỡ'". Ông nhấn mạnh thêm: "Dù nông nghiệp là ngành kinh tế có vai trò trụ đỡ, nhưng cả nước hiện chỉ có trên 50.000 doanh nghiệp đầu tư vào nông nghiệp trong tổng số gần 1 triệu doanh nghiệp đang hoạt động, con số quá khiêm tốn".

Bên cạnh số lượng hạn chế, việc áp dụng tiến bộ khoa học kỹ thuật trong khu vực nông nghiệp vẫn chưa được triển khai rộng rãi. Hiện cả nước chỉ có dưới 300 doanh nghiệp nông nghiệp ứng dụng công nghệ cao (chưa tới 3%), và số lượng đơn vị chính thức được công nhận là "doanh nghiệp nông nghiệp công nghệ cao" còn dưới 50 doanh nghiệp. Thực tế tại địa phương, bà Lê Thị Ánh Tuyết, Phó giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Đồng Nai, dẫn chứng tỉnh có trên 300 doanh nghiệp nông nghiệp ứng dụng công nghệ cao nhưng đến nay vẫn chưa có đơn vị nào được Nhà nước công nhận. Bà cũng cho biết việc khuyến khích doanh nghiệp đầu tư vào nông nghiệp đã có Nghị định 57, nhưng áp dụng vào thực tiễn còn ít đơn vị nhận được hỗ trợ: "Hiện Bộ Nông nghiệp và Môi trường đang có rà soát để điều chỉnh, hy vọng sẽ tạo điều kiện thuận lợi hơn thời gian tới".

Về quy mô, TS Phạm Viết Thuận, Viện trưởng Viện Kinh tế Tài nguyên và Môi trường TP.HCM, chỉ ra rằng hầu hết các doanh nghiệp dẫn đầu trong hoạt động thu mua và xuất khẩu nông sản hiện nay lại là công ty nước ngoài. "Do đó, cần thêm những tập đoàn nội địa đủ lớn để giữ vai trò này trong tương lai", ông nói.

Các chuyên gia đã chỉ ra hàng loạt nguyên nhân khiến doanh nghiệp nông nghiệp chưa nhiều và chưa mạnh, trong đó cốt lõi là các nút thắt về quỹ đất và vốn tín dụng. Ông Ngô Xuân Chinh, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu chuyển giao tiến bộ kỹ thuật nông nghiệp (thuộc Viện Khoa học kỹ thuật nông nghiệp miền Nam), lý giải việc các doanh nghiệp lớn đầu tư còn ít là do gặp khó khăn về đất đai và nguồn vốn. "Có doanh nghiệp đủ khả năng đầu tư trồng hàng nghìn ha chuối xuất khẩu mà không có đất", ông kể.

Cùng chia sẻ thực tế này, ông Nguyễn Hoàng Anh, Chủ tịch kiêm Tổng giám đốc Công ty Đầu tư thủy sản Nam Miền Trung, cho biết tích tụ ruộng đất là giấc mơ của các doanh nghiệp trong ngành nhưng rất khó thành công. "Sang Lào tìm hiểu, chúng tôi biết muốn thuê hàng chục nghìn ha cũng có nhưng ở Việt Nam giờ tìm 1.000 ha canh tác rất khó", ông kể. Dù Luật Đất đai đã mở đường cho việc tích tụ ruộng đất, TS Phạm Viết Thuận nhận định thực tế triển khai vẫn gặp nhiều trở ngại; đơn cử như việc doanh nghiệp muốn phát triển mô hình nông nghiệp trên đất lúa phải đối mặt với quy trình đăng ký rất phức tạp tại cấp xã.

Song song với rào cản đất đai là bài toán tiếp cận vốn tín dụng. Đầu tư vào khu vực nông nghiệp hiện chỉ chiếm khoảng 11% tổng dư nợ tín dụng, thấp hơn rất nhiều so với lĩnh vực bất động sản, chủ yếu do thiếu tài sản đảm bảo và rào cản định giá. TS Phạm Viết Thuận chỉ ra sự bất hợp lý trong cách định giá tài sản của ngân hàng: Đất nông nghiệp tại TP.HCM hiện bị ấn định giá khoảng 450.000 đồng/m², và hệ thống hạ tầng đầu tư trên đất như chuồng trại thường bị ngân hàng xem là "tiêu sản", bị ép giá khi làm tài sản thế chấp. "Hệ quả là một trang trại quy mô 14 ha với hệ thống chăn nuôi heo hiện đại cũng chỉ có thể vay được khoảng 2 tỷ đồng", ông Thuận kể.

Khơi thông thể chế và phát triển chuỗi giá trị tuần hoàn

Để tháo gỡ những "điểm nghẽn" về thể chế và khơi thông nguồn lực cho nông nghiệp, các chuyên gia và nhà quản lý đã đề xuất nhiều giải pháp đột phá. Về vấn đề quỹ đất, ông Ngô Xuân Chinh đề xuất mô hình thành lập ngân hàng đất đai, nơi Nhà nước đứng ra thuê đất của dân với quy mô đủ lớn, tích tụ lại rồi cho doanh nghiệp thuê dài hạn. Đồng thời, cần có chính sách miễn hoặc giảm tiền sử dụng đất, tiền thuê đất đối với các dự án xây dựng cơ sở chế biến sâu và kho lạnh bảo quản nông sản.

Về nguồn vốn, TS Phạm Viết Thuận cho rằng cần có cơ chế bảo lãnh của Nhà nước để các ngân hàng mạnh dạn chuyển đổi hình thức cho vay từ tài sản thế chấp truyền thống sang cho vay theo dòng tiền và chuỗi giá trị. Theo ông Trần Ngọc Liêm, cần xây dựng thêm các gói tín dụng ưu đãi để người làm nông nghiệp có vốn đầu tư vào vùng nguyên liệu, đặc biệt khuyến khích mô hình hợp tác công tư (PPP) nhằm tăng cường liên kết giữa Nhà nước, doanh nghiệp và nông dân. Cục diện khơi thông dòng vốn tín dụng xanh cũng được đánh giá là vô cùng quan trọng; cần thiết lập hạn mức tín dụng riêng cho nông nghiệp phát thải thấp với lãi suất ưu đãi thấp hơn từ 1,5% - 2% so với lãi suất thương mại, đồng thời kéo dài kỳ hạn vay lên 10 - 15 năm để phù hợp với chu kỳ thu hồi vốn của hạ tầng chế biến sâu.

Bên cạnh đó, để duy trì kỷ luật và thị trường ổn định, ông Ngô Xuân Chinh đề xuất Nhà nước ban hành cơ chế tài phán, xử phạt kinh tế nghiêm khắc đối với các hành vi vi phạm hợp đồng liên kết từ cả phía doanh nghiệp lẫn nông dân hoặc hợp tác xã. Đồng thời, cần thành lập quỹ hỗ trợ doanh nghiệp tham gia các hội chợ quốc tế, đăng ký bảo hộ thương hiệu và chứng nhận xanh tại nước ngoài.

Một trong những hướng đi chiến lược được tập trung thảo luận là phát triển chuỗi giá trị nông nghiệp tuần hoàn gắn với vùng Đồng bằng Sông Cửu Long. Các nhà khoa học nhận định đây là vùng sở hữu nhiều lợi thế vượt trội để triển khai mô hình nông nghiệp tuần hoàn, giảm phát thải và thích ứng với biến đổi khí hậu. Tuy nhiên, để nâng cao giá trị gia tăng, cần đẩy mạnh chế biến sâu, xây dựng thương hiệu cho nông sản và thắt chặt liên kết 3 nhà: doanh nghiệp, hợp tác xã và nông dân. Việc tận dụng hiệu quả các phụ phẩm nông nghiệp để sản xuất phân bón hữu cơ, năng lượng sinh khối và nguyên liệu phục vụ công nghiệp chế biến không chỉ giúp giảm phát thải ròng mà còn mở ra nguồn thu nhập mới cho người sản xuất.

Kiến tạo không gian mới từ công nghệ, nhân lực và hộ chiếu nông sản

Thống kê cho thấy, kim ngạch xuất khẩu nông, lâm, thủy sản năm 2025 đã vượt mốc 70 tỷ USD (đạt 70,09 tỷ USD). Trong nửa đầu năm 2026, xuất khẩu nhóm ngành này tiếp tục duy trì đà tăng trưởng 6%, đạt 35,88 tỷ USD; riêng mặt hàng rau quả đạt 3,65 tỷ USD, tăng 17,7% so với cùng kỳ. Chính phủ hiện đang đặt mục tiêu kim ngạch xuất khẩu ngành toàn khối cán mốc 100 tỷ USD vào năm 2027.

Tuy nhiên, đằng sau sự tăng trưởng ấn tượng về xuất khẩu, tỷ trọng đóng góp của nông nghiệp trong tổng thu nhập quốc nội (GDP) lại đang thu hẹp dần: giảm từ 12,34% vào năm 2024 xuống còn 11,2% năm 2025, và dự kiến về khoảng 10,38% trong năm nay. Theo TS Phạm Viết Thuận, để đảo ngược xu hướng này, việc cấp thiết là phải kiến tạo một không gian phát triển mới dựa trên tư duy kinh tế nông nghiệp thay vì tư duy sản lượng thuần túy.

Từ góc độ doanh nghiệp, ông Nguyễn Mạnh Hùng, Tổng giám đốc Tập đoàn Nafoods Group, nhấn mạnh rằng để nông nghiệp Việt Nam cất cánh, cần tập trung giải quyết đồng bộ những bài toán nhỏ nhưng thiết thực: phải có nguồn giống tốt, quy trình canh tác rõ ràng, đội ngũ cán bộ kỹ thuật đồng hành sát sườn hơn với nông dân, dự báo mùa vụ chính xác và đặc biệt là một mối liên kết thị trường ổn định. Ông nhấn mạnh: "Có 5 kiến nghị mà Nhà nước có thể làm được, là nguồn vốn giá trị cao, liên kết chuỗi giá trị, hạ tầng xuất khẩu, tiêu chuẩn hóa và dữ liệu quốc gia".

Sự chủ động ứng dụng khoa học công nghệ, chuyển đổi số, xây dựng cơ sở dữ liệu vùng nguyên liệu, tích hợp trí tuệ nhân tạo (AI), công nghệ cảm biến và quản trị chuỗi cung ứng được khẳng định là yêu cầu cấp thiết. Đây là chìa khóa để các doanh nghiệp giảm chi phí sản xuất, nâng cao chất lượng và đáp ứng tiêu chuẩn khắt khe của thị trường. Đặc biệt, các đại biểu đồng thuận cao về việc cần xây dựng "hộ chiếu" cho nông sản Việt Nam. Để chinh phục các thị trường xuất khẩu cao cấp, bên cạnh chất lượng, nông sản buộc phải minh bạch thông tin truy xuất nguồn gốc, phát triển theo hướng xanh và giảm phát thải trong toàn bộ chuỗi sản xuất.

Cuối cùng, bên cạnh công nghệ và thể chế, nhân lực chính là động lực quyết định. Ngoài trở ngại về hạ tầng logistics yếu kém tại vùng sâu vùng xa làm đội chi phí vận tải, ngành nông nghiệp đang đối mặt với sự khan hiếm lao động nghiêm trọng. TS Trần Đình Lý, Phó hiệu trưởng Trường Đại học Nông Lâm TP.HCM, cảnh báo lực lượng lao động trực tiếp đang ngày càng già hóa do người trẻ có xu hướng dịch chuyển sang khu vực công nghiệp và dịch vụ tại các đô thị lớn. "Nông nghiệp thiếu hụt nghiêm trọng lực lượng kế thừa có tri thức", ông nói.

Để giải quyết bài toán này, TS Trần Đình Lý kiến nghị cần mở rộng cơ chế đặt hàng đào tạo giữa các địa phương, doanh nghiệp với trường đại học; khuyến khích doanh nghiệp lập quỹ học bổng, quỹ thực tập và đồng đầu tư cho phát triển nhân lực. Sự đổi mới trong đào tạo nhân lực để hình thành một lớp nông dân chất lượng cao — có tri thức, tay nghề, biết ứng dụng khoa học kỹ thuật và công nghệ — cùng với cơ chế thu hút chuyên gia, nhà khoa học và kiều bào tham gia, sẽ là nền tảng vững chắc để phát triển nông nghiệp hiện đại và bền vững trong giai đoạn tới.