Sau khi nấu xong món chiên với cà tím, bà Maki Watanabe (sống tại Tokyo) tỉ mỉ đổ phần dầu ăn còn dư vào một chai nhựa nhỏ. Chai dầu này sẽ được tích trữ và mang đến siêu thị gần nhà khi đã đầy. Địa điểm thu gom này là một mắt xích trong số 300 đơn vị đồng hành cùng chiến dịch công - tư mang tên "Từ dầu chiên đến bầu trời" (Fry to Fly). Đây là dự án mang tính chiến lược nhằm chuyển hóa dầu thải thành nhiên liệu hàng không bền vững (SAF) giữa bối cảnh an ninh năng lượng toàn cầu bị đe dọa do các cuộc xung đột tại Trung Đông. 

Trong nỗ lực cắt giảm khí thải để hướng tới mục tiêu phát thải ròng bằng 0 (Net Zero) vào năm 2050, ngành hàng không toàn cầu đang áp dụng chương trình bù đắp và giảm thải carbon (CORSIA), trong đó SAF đóng vai trò then chốt. Đối với Nhật Bản, quốc gia này tự đặt ra cột mốc đầy thách thức: tự chủ 10% nguồn cung nhiên liệu hàng không từ nguồn bền vững vào năm 2030, tương đương với khối lượng 1,7 tỷ lít.

Dù dầu thải được đánh giá là nguồn nguyên liệu có giá thành tương đối rẻ để sản xuất SAF, song nguồn cung từ khối công nghiệp hiện đã bị khai thác và thu gom gần như cạn kiệt. Chính vì vậy, những người nội trợ như bà Watanabe đang trở thành nhân tố quyết định dòng chảy nguyên liệu đầu vào cho chuỗi sản xuất này.

Tuy nhiên, thực tế thu gom lại đang cho thấy những con số khá khiêm tốn. Trong năm 2024, toàn bộ thủ đô Tokyo chỉ tích lũy được 160.000 lít dầu ăn thừa. Theo tính toán từ Reuters, tổng khối lượng này chỉ vừa đủ để cung cấp năng lượng cho duy nhất một chiếc Boeing 787 Dreamliner vận hành trên không trong vòng 17 giờ đồng hồ.

Để giải bài toán thiếu hụt và tăng tốc thu gom từ 7,8 triệu hộ gia đình tại thủ đô, giới chức trách đã triển khai hàng loạt giải pháp kết nối chuỗi cung ứng công - tư cùng các chiến dịch nâng cao nhận thức cộng đồng. Điển hình như năm ngoái, 13.000 chiếc phễu nhựa tích hợp mã QR hướng dẫn kỹ thuật thu gom đúng cách đã được phát tận tay người dân.

Làn sóng này cũng nhanh chóng lan tỏa sang khối doanh nghiệp khi họ bắt đầu thu hồi dầu thừa từ các bếp ăn nhân viên. Trong năm nay, Fujifilm đã chính thức kích hoạt chương trình hành động này. Song song đó, các ông lớn trong ngành bán lẻ như Aeon, Ito-Yokado và 7-Eleven cũng đồng loạt gia tăng số lượng các thùng chứa chuyên dụng trong khuôn viên để người dân thuận tiện quyên góp dầu thải.

Dù vậy, giới chuyên gia nhìn nhận ngay cả khi gom được từng giọt dầu thừa cuối cùng, sản lượng thu về vẫn quá ít ỏi so với nhu cầu thực tế. Một người đam mê nấu nướng như bà Watanabe cũng chỉ tích lũy được khoảng 40 lít dầu thải mỗi năm. Theo số liệu từ UCO Japan - liên minh các doanh nghiệp tái chế dầu thừa, tính toán ở kịch bản tối ưu nhất khi tỷ lệ thu gom đạt mức tuyệt đối, tổng lượng dầu đạt được cũng chỉ dừng lại ở mức 550 triệu lít. Con số này mới chỉ đáp ứng được 1/4 chỉ tiêu đề ra cho năm 2030.

Sự bấp bênh của nguồn cung đang trở thành rào cản lớn cho các kế hoạch thương mại hóa quy mô lớn. Đối với Eneos, tập đoàn lọc dầu hàng đầu xứ sở hoa anh đào, khối lượng dầu thu gom được chính là nút thắt quyết định việc họ có tiến tới liên doanh với Mitsubishi Corp nhằm sản xuất 400 triệu lít SAF sau năm tài chính 2028 hay không. Đại diện doanh nghiệp cho biết, quy trình chế biến SAF cực kỳ phức tạp và đắt đỏ, trải dài từ khâu thu gom, xử lý thô cho đến chưng cất thành phẩm. Việc không cam kết được nguồn cung đầu vào ổn định sẽ đẩy các doanh nghiệp vào vùng rủi ro lớn.

Ở góc độ đầu tư, đại diện tập đoàn kỹ thuật và công nghiệp JGC khẳng định các dòng vốn cần có một bức tranh nhu cầu thực sự rõ ràng trước khi quyết định mở rộng quy mô. Năm ngoái, JGC cùng tập đoàn năng lượng Cosmo Energy và nhà sản xuất dầu sinh học REVO International đã tiến hành khởi công nhà máy SAF thương mại đầu tiên của Nhật Bản, sở hữu công suất thiết kế đạt 30 triệu lít mỗi năm.

Câu chuyện chắt chiu từng giọt dầu ăn cũ đã lột tả rõ nét những thách thức khắc nghiệt trong hành trình giảm dòng khí thải carbon của ngành hàng không - một trong những tác nhân gây phát thải khí nhà kính lớn nhất hành tinh. Nếu mục tiêu sản lượng SAF vào năm 2030 thất bại, hệ lụy dây chuyền sẽ đè nặng lên các hãng bay và nhà máy lọc dầu. Khi đó, các đơn vị lọc dầu buộc phải nhập khẩu SAF hoặc các loại nguyên liệu thô với mức giá đắt đỏ, hoặc các hãng hàng không phải đối mặt với những án phạt nặng nề do vi phạm quy định bền vững, trực tiếp làm xáo trộn các hoạt động khai thác bay.

Hiện tại, hai đại gia ngành hàng không Nhật Bản là ANA và Japan Airlines đều thừa nhận họ đang phải "đối mặt với thực tế khắc nghiệt hơn nhiều so với dự kiến" trong cuộc đua tự chủ SAF.

Nhận định về xu hướng này, ông Motoomi Suzuki, nhà kinh tế cấp cao thuộc Viện Nghiên cứu Norinchukin, khẳng định: Trước khi ngành hàng không có thể đưa nhiên liệu sinh học từ ethanol vào khai thác thương mại, thì SAF được tinh chế từ dầu ăn thừa chính là chiếc phao cứu sinh khả thi duy nhất trong tương lai gần.