Được mệnh danh “Ông vua phóng sự đất Bắc”

Nhắc đến những cây bút nổi tiếng của văn học Việt Nam đầu thế kỷ XX, người ta thường nhớ ngay đến Vũ Trọng Phụng - nhà báo, nhà văn được mệnh danh là “Ông vua phóng sự đất Bắc”. Vũ Trọng Phụng sinh năm 1912, quê gốc ở Mỹ Hào, Hưng Yên nhưng sống tại Hà Nội từ nhỏ. Cha ông là thợ điện, mất khi ông mới được 7 tháng tuổi.

Cuộc sống khó khăn, ông cùng người thân sống trong căn gác xép nhỏ ở phố Hàng Bạc. Từ nhỏ, ông đã phải làm nhiều việc để mưu sinh. Vũ Trọng Phụng từng làm thư ký cho nhà buôn Godart rồi chuyển sang làm việc tại nhà in Viễn Đông nhưng đều bị sa thải.

Sau đó, ông chuyển sang viết văn, làm báo. Chỉ khoảng 9 năm cầm bút nhưng Vũ Trọng Phụng để lại cho đời sự nghiệp văn học đồ sộ gồm 30 truyện ngắn, 9 tiểu thuyết, 9 tập phóng sự, 7 vở kịch cùng một bản dịch vở kịch từ tiếng Pháp, một số bài viết phê bình, tranh luận văn học và hàng trăm bài báo viết về các vấn đề chính trị, xã hội, văn hóa.

Năm 1930, ở tuổi 18, Vũ Trọng Phụng bắt đầu bước vào con đường văn chương với truyện ngắn đầu tay Chống nạng lên đường đăng trên tờ Ngọ Báo. Mặc dù tác phẩm chưa gây tiếng vang nhưng cũng để lại dấu ấn riêng về một cây bút trẻ tuổi nhưng tư duy hiện thực sắc bén và có khả năng quan sát đời sống tinh tế.

Đến năm 1931, vở kịch Không một tiếng vang ra đời giúp tên tuổi ông dần được công chúng chú ý. Từ năm 1934, sự nghiệp sáng tác của Vũ Trọng Phụng bước vào giai đoạn rực rỡ nhất khi tiểu thuyết Dứt tình được đăng trên Hải Phòng tuần báo. Chỉ trong thời gian ngắn sau đó, hàng loạt tác phẩm nổi tiếng như Giông tố, Số đỏ, Vỡ đê, Làm đĩ lần lượt xuất hiện trên văn đàn, đưa Vũ Trọng Phụng trở thành một trong những cây bút hiện thực xuất sắc nhất thời bấy giờ.

Dù còn trẻ tuổi nhưng các tác phẩm của Vũ Trọng Phụng có cái nhìn sâu sắc, phơi bày bộ mặt nhố nhăng, giả dối và đầy tha hóa của xã hội nửa thực dân nửa phong kiến.

Không chỉ thành công ở thể loại tiểu thuyết, Vũ Trọng Phụng còn được xem là cây bút phóng sự hàng đầu của báo chí Việt Nam đầu thế kỷ XX. Năm 1933, phóng sự đầu tay Cạm bẫy người đăng trên báo Nhật Tân dưới bút danh Thiên Hư đã nhanh chóng gây chú ý trong dư luận.

Sau đó, các tác phẩm như Kỹ nghệ lấy Tây, Cơm thầy cơm cô, Lục xì tiếp tục khẳng định tài năng và bản lĩnh ngòi bút của ông. Lối viết sắc sảo, giàu tính trào phúng nhưng cũng đầy tính nhân văn, sự cảm thông dành cho số phận nghèo khổ của Vũ Trọng Phụng nhận được đánh giá cao.

Từ đó, ông được độc giả và giới nghiên cứu mệnh danh là “Ông vua phóng sự đất Bắc”, “Balzac của Việt Nam” - một “kiện tướng” của văn học tả chân. Các tác phẩm của ông không chỉ phản ánh xã hội đương thời mà còn mang giá trị phê phán sâu sắc, góp phần làm nên diện mạo đặc biệt cho văn học Việt Nam giai đoạn trước Cách mạng.

Số đỏ - kiệt tác trào phúng của văn học Việt Nam

Trong số các tác phẩm của Vũ Trọng Phụng, Số đỏ được xem là tác phẩm tiêu biểu và có sức sống bền bỉ nhất với thời gian. Tiểu thuyết lần đầu đăng nhiều kỳ trên Hà Nội Báo từ số ra ngày 7/10/1936, sau đó in thành sách vào năm 1938.

Trải qua gần một thế kỷ, những nhân vật, câu thoại trong tác phẩm vẫn được nhắc đến trong đời sống đại chúng. Số đỏ cũng được chuyển thể thành phim ảnh và kịch sân khấu.

Số đỏ là tác phẩm xoay quanh nhân vật Xuân Tóc Đỏ - một thanh niên xuất thân nghèo khó nhưng bằng hàng loạt tình huống trớ trêu lại từng bước chen chân vào tầng lớp thượng lưu thành thị. Hành trình đổi đời của Xuân Tóc Đỏ được Vũ Trọng Phụng mô tả bằng giọng văn hài hước, châm biếm, phần nào lột tả bức tranh về xã hội Việt Nam thời kỳ nửa thực dân nửa phong kiến, khi lối sống Âu hóa nửa mùa làm biến dạng các giá trị đạo đức truyền thống.

Số đỏ không chỉ gây tiếng cười đầy trào phúng mà còn phơi bày sự giả tạo, lố lăng và chạy theo danh vọng của một bộ phận thị dân đương thời. Đặc biệt, đoạn trích Hạnh phúc của một tang gia từng được đưa vào chương trình Ngữ văn lớp 11 và đến nay vẫn được xem là một trong những đỉnh cao của văn học châm biếm Việt Nam hiện đại.

Không dừng lại ở phạm vi trong nước, Số đỏ còn là một trong những tác phẩm văn học Việt Nam được dịch ra nhiều thứ tiếng nhất. Tác phẩm hiện đã có mặt bằng ít nhất 7 ngôn ngữ như tiếng Anh, tiếng Pháp, tiếng Đức, tiếng Trung, tiếng Italy, tiếng Tây Ban Nha và tiếng Czech, được xuất bản tại nhiều quốc gia như Mỹ, Đức hay Trung Quốc.

Năm 2002, bản dịch tiếng Anh mang tên Dumb Luck do Giáo sư Peter Zinoman và bà Nguyễn Nguyệt Cầm thực hiện được phát hành tại Mỹ, góp phần đưa tác phẩm đến gần hơn với độc giả quốc tế. Một năm sau, Los Angeles Times đã lựa chọn đây là một trong những cuốn sách đáng chú ý nhất năm. Tác phẩm đồng thời cũng được đưa vào chương trình giảng dạy văn học Việt Nam tại nhiều trường đại học ở Mỹ.

Đến năm 2021, bản dịch tiếng Trung của Số đỏ do Phó Giáo sư Hạ Lộ (Đại học Bắc Kinh) chuyển ngữ tiếp tục nhận được nhiều phản hồi tích cực từ độc giả Trung Quốc.

Năm 2022, bản dịch tiếng Đức với nhan đề Das große Los tiếp tục được giới thiệu tới độc giả châu Âu.

Dù được xem là một trong những cây bút xuất sắc nhất của văn học Việt Nam hiện đại, cuộc đời Vũ Trọng Phụng lại ngắn ngủi. Ông qua đời ngày 13/10/1939 vì bệnh nặng, khi mới 27 tuổi, để lại nhiều tiếc nuối cho văn đàn Việt Nam.

Chỉ khoảng 9 năm cầm bút nhưng Vũ Trọng Phụng đã xây dựng nên một sự nghiệp văn chương đáng nể với khối lượng tác phẩm đồ sộ ở nhiều thể loại khác nhau. Đến nay, các tác phẩm này vẫn có sức sống mạnh mẽ, phản ánh sâu sắc hiện thực xã hội Việt Nam trước Cách mạng và khẳng định vị trí đặc biệt của ông trong nền văn học dân tộc.

* Tổng hợp