Đà Lạt lâu nay vẫn được biết đến là một vùng đất thơ mộng với khí hậu mát lành, những hàng thông xanh và cảnh quan hữu tình. Giữa thành phố ấy còn lưu giữ một địa chỉ đặc biệt, nơi ghi dấu một chương lịch sử hào hùng của những người trẻ tuổi trong những năm tháng chiến tranh - Nhà lao thiếu nhi Đà Lạt.

Tọa lạc tại số 9A đường Hồ Xuân Hương, Đà Lạt, gần khu vực hồ Than Thở, Nhà lao thiếu nhi Đà Lạt được xây dựng và đưa vào hoạt động từ năm 1971. Ngày 22/6/2009, di tích được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận là Di tích Quốc gia.

Nhà lao này được chính quyền Việt Nam Cộng hòa thành lập dưới tên gọi mị dân là “Trung tâm Giáo huấn Thiếu nhi Đà Lạt”, đặt dưới sự chỉ đạo của Tổng nha Cảnh sát Sài Gòn. Việc thành lập nhà lao nằm trong chủ trương tách những người bị giam giữ dưới 18 tuổi khỏi các nhà tù dành cho tù chính trị lớn tuổi.

Từ năm 1971 đến năm 1973, hơn 600 chiến sĩ cách mạng nhỏ tuổi, từ 12 đến 17 tuổi, trong đó có khoảng 200 nữ, lần lượt bị đưa về đây từ nhiều nhà tù ở miền Nam như Côn Đảo, Chí Hòa, Kho Đạn (Đà Nẵng), Hội An, Quảng Ngãi, Bến Tre...

Ngày 23/4/1971, 126 tù thiếu nhi từ nhà lao Kho Đạn được đưa đến Đà Lạt, đây cũng là đợt tiếp nhận đầu tiên. Để tạo vỏ bọc, nơi đây được tổ chức với các bộ phận như Ban an ninh, Ban cải huấn, Ban hướng nghiệp. Tuy nhiên, bên trong nhà lao vẫn là hệ thống giam giữ với những cai ngục được tuyển chọn nhằm đàn áp, khống chế và làm lung lay ý chí của các tù nhân nhỏ tuổi.

Công trình được xây dựng theo dạng khép kín, với một khối nhà hình chữ nhật được bao quanh bởi tường đá dày. Phía trước là khối nhà chữ A có dáng như một biệt thự, hai bên bố trí các phòng giam và xà lim, tạo thành hai khoảng sân nhỏ ở giữa. Phía trên mái được bao phủ bởi nhiều lớp dây thép gai, cùng hai lớp cửa kiên cố luôn đóng kín.

Nhà lao có 8 phòng giam, gồm 6 phòng dành cho nam và 2 phòng dành cho nữ. Mỗi phòng rộng khoảng 50m², thường giam từ 60-70 người, có thời điểm lên gần 100 người. Cuối hành lang là các xà lim biệt giam và một hầm đá không mái che, phía trên chỉ được chăng lưới thép gai. Đây là nơi thực hiện các hình phạt phơi sương, phơi nắng.

Tại sân cờ, tù nhân phải tham gia chào cờ vào mỗi sáng đầu tuần. Những người chống đối hoặc không thực hiện yêu cầu hát quốc ca của chế độ cũ bị tra tấn.

Trong điều kiện giam giữ khắc nghiệt, các chiến sĩ nhỏ tuổi phải chịu nhiều hình thức tra tấn như còng tréo, đánh bằng dây điện tết, dây kẽm gai, gậy hướng đạo, dí bóng đèn cao áp vào mặt. Những người bị biệt giam trong các xà lim còn phải chịu cảnh dội nước lạnh giữa thời tiết Đà Lạt có lúc xuống dưới 15°C.

Trong hoàn cảnh đó, những người tù thiếu nhi vẫn đùm bọc, chia sẻ từng hạt cơm, ngụm nước và chỗ nằm. Ngay sau khi được tập hợp về nhà lao, các chiến sĩ đã thành lập bộ phận chỉ huy thống nhất, đề ra yêu sách và tổ chức nhiều hoạt động đấu tranh.

Theo Cổng TTĐT Ban Tuyên giáo Tỉnh ủy Lâm Đồng, ngày 21/11/1971, 5 đồng chí được cử thực hiện hành động mổ bụng phản đối đàn áp ngay tại sân chào cờ. 3 người đã thực hiện hành động trước khi bị khống chế.

Ngày 23/1/1973, tù nhân thiếu nhi tổ chức trừng trị tên cai ngục tàn ác Nguyễn Cương. Cũng trong thời gian này, các tù nhân nhiều lần tổ chức vượt ngục. Tổng cộng có 7 lần vượt ngục được tổ chức.

Đáng chú ý, trong lần vượt ngục thứ 6, diễn ra vào đêm 7 rạng sáng 8/5/1973, các tù nhân có sự móc nối với cơ sở bên ngoài và 11 đồng chí đã thoát khỏi nhà lao, trở về căn cứ.

Ngày 22/2/1973, các chiến sĩ nhỏ tuổi tiếp tục tổ chức đấu tranh nhằm chống lại việc bị ép buộc lăn tay, chụp hình để chuyển hồ sơ thành tù thường phạm. Cuộc đấu tranh giành thắng lợi, tiếp tục thể hiện sự kiên định của những người bị giam giữ tại đây.

Những cuộc đấu tranh liên tiếp của các tù nhân thiếu nhi đã làm thất bại âm mưu khống chế, cải tạo và chuyển hồ sơ của họ thành tù thường phạm. Đến giữa năm 1973, nhà lao thiếu nhi Đà Lạt bị giải tán.

Sau năm 1975, những cựu tù thiếu nhi trở về các địa phương, tiếp tục tham gia công cuộc xây dựng và bảo vệ Tổ quốc. Nhiều người sau đó đảm nhiệm các vị trí quan trọng trong hệ thống chính trị.

Năm 2009, tập thể cựu tù chính trị Nhà lao thiếu nhi Đà Lạt được Chủ tịch nước phong tặng danh hiệu Tập thể Anh hùng Lực lượng vũ trang Nhân dân. 6 cá nhân từng bị giam giữ tại đây cũng được trao tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang Nhân dân.

Nhà lao thiếu nhi Đà Lạt được trùng tu và mở cửa đón khách tham quan từ giữa năm 2016. 

Ngày nay, những bức tường đá, phòng giam, xà lim và khoảng sân của Nhà lao thiếu nhi Đà Lạt vẫn được lưu giữ, trở thành những dấu tích gắn với câu chuyện về hơn 600 thiếu niên từng bị giam giữ tại đây.

Từ một nhà lao được xây dựng trong những năm chiến tranh, địa điểm này trở thành một “địa chỉ đỏ”, nơi lưu giữ ký ức về những năm tháng đấu tranh của các chiến sĩ nhỏ tuổi và góp phần giáo dục truyền thống yêu nước, lý tưởng cách mạng cho các thế hệ hôm nay và mai sau.