Giáo sư, Viện sĩ, Nhà giáo Nhân dân Phạm Minh Hạc - nguyên Ủy viên Trung ương Đảng, nguyên Bộ trưởng Bộ Giáo dục, đã từ trần lúc 1h10 ngày 31/7/2026 tại Bệnh viện Hữu nghị, hưởng thọ 91 tuổi.

Thông tin được ông Phạm Hoàng Minh Ly - con trai Giáo sư Phạm Minh Hạc xác nhận. Giáo sư qua đời sau khoảng 5 tháng điều trị và dưỡng bệnh tại Bệnh viện Hữu nghị. Ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương cùng Bộ Giáo dục và Đào tạo đã thống nhất tổ chức lễ truy điệu và đưa tang vào sáng 5/8. 

Giáo sư Phạm Minh Hạc sinh ngày 26/10/1935 tại làng Đông Mỹ, huyện Thanh Trì cũ (nay thuộc xã Nam Phù, Hà Nội).

Năm 1954, ông tốt nghiệp Trường THPT Nguyễn Thượng Hiền tại Liên khu 3 rồi theo học Đại học Văn khoa Hà Nội. Trong bối cảnh tâm lý học vẫn là lĩnh vực mới ở Việt Nam, ông sớm lựa chọn hướng nghiên cứu về tâm lý và con người với quan niệm giáo dục muốn phát triển phải bắt đầu từ việc thấu hiểu con người.

Sau khi tốt nghiệp Văn khoa, ông theo học ngành Tâm lý học tại Đại học Tổng hợp Moskva (Liên Xô), tốt nghiệp năm 1962. Năm 1971, ông bảo vệ thành công luận án Tiến sĩ với đề tài “Cơ chế não của trí nhớ”. Đến năm 1977, ông hoàn thành luận án Tiến sĩ khoa học “Hành vi và hoạt động”. Năm 1984, Đại học Tổng hợp Moskva phong học hàm Giáo sư Tâm lý học cho ông; năm 1999, Viện Hàn lâm Khoa học Chính trị Nga công nhận ông là Viện sĩ.

Song hành với nghiên cứu khoa học, Giáo sư Phạm Minh Hạc đảm nhiệm nhiều vị trí trong lĩnh vực giảng dạy và quản lý. Giai đoạn 1971-1972, ông công tác tại Trường Đại học Sư phạm Hà Nội. Từ năm 1977 đến 1981, ông làm việc tại Viện Khoa học Giáo dục với các cương vị Phó trưởng ban, Trưởng ban Tâm lý học; năm 1980 giữ chức Phó Viện trưởng và là Viện trưởng Viện Khoa học Giáo dục (1981-1987).

Tháng 2/1987, sau Đại hội Đảng lần thứ VI, ông được giao giữ chức Bộ trưởng Bộ Giáo dục, kế nhiệm Bộ trưởng Nguyễn Thị Bình. Ông đảm nhiệm cương vị này đến tháng 3/1990.

Giáo sư Phạm Minh Hạc trở thành người đứng đầu ngành giáo dục trong giai đoạn đất nước vừa bước vào công cuộc đổi mới với nhiều khó khăn về kinh tế - xã hội. Lạm phát ở mức rất cao, ngân sách eo hẹp, cơ sở vật chất trường học xuống cấp, đời sống giáo viên gặp nhiều thiếu thốn, tình trạng bỏ nghề và học sinh bỏ học diễn ra tại nhiều địa phương.

Trước thực trạng đó, ông cùng các cộng sự xây dựng định hướng đổi mới giáo dục với phương châm: "Giữ vững để không tan vỡ, khôi phục những cái đã mất, củng cố những cái còn lại và phát triển cái cần thiết". Từ tư tưởng này, ngành giáo dục triển khai nhiều giải pháp nhằm ổn định trường lớp, duy trì đội ngũ giáo viên và khôi phục hoạt động dạy học trên phạm vi cả nước.

Năm 1990, ông đề xuất kế hoạch 10 năm thực hiện mục tiêu chương trình xóa nạn mù chữ và phổ cập giáo dục tiểu học, đồng thời giữ cương vị Chủ tịch Ủy ban Quốc gia về xóa mù chữ và phổ cập giáo dục tiểu học.

Sau khi Bộ Giáo dục sáp nhập với Bộ Đại học và Trung học chuyên nghiệp cùng Tổng cục Dạy nghề để thành lập Bộ Giáo dục và Đào tạo, ông tiếp tục giữ cương vị Thứ trưởng Thường trực dưới quyền Bộ trưởng Trần Hồng Quân.

Từ năm 1991 đến 2005, Giáo sư Phạm Minh Hạc chủ nhiệm nhiều chương trình khoa học cấp Nhà nước. Năm 1999, ông tham gia thành lập Viện Nghiên cứu Con người thuộc Viện Khoa học Xã hội Việt Nam và trở thành Viện trưởng đầu tiên, đảm nhiệm vị trí này đến năm 2007.

Năm 1989, ông sáng lập Hội Khoa học Tâm lý - Giáo dục Việt Nam và giữ cương vị Chủ tịch hội đến năm 2011. Từ tháng 12/2011, ông là Chủ tịch danh dự của hội. 

Trong lĩnh vực nghiên cứu, Giáo sư Phạm Minh Hạc là một trong những nhà khoa học có nhiều đóng góp cho sự phát triển của tâm lý học và khoa học giáo dục Việt Nam. Ông là tác giả, đồng tác giả và chủ biên 59 công trình nghiên cứu về tâm lý học thần kinh, tâm lý học nhân cách, tâm lý học đại cương, chiến lược giáo dục, nghiên cứu con người cùng hàng trăm bài báo khoa học trong và ngoài nước. Nhiều công trình của ông đã được dịch sang các ngôn ngữ khác, trở thành tài liệu tham khảo trong nghiên cứu và giảng dạy.

Trong các nghiên cứu về con người, ông cho rằng nhân cách là nấc thang phát triển cao nhất của con người và được đánh giá bằng những chuẩn mực của xã hội. Theo ông, việc tôn trọng quyền sống, quyền công dân, quyền con người và quyền phát triển của mỗi cá nhân là nền tảng để xây dựng cách ứng xử đúng đắn trong xã hội.

Ngoài hoạt động nghiên cứu và quản lý, Giáo sư Phạm Minh Hạc còn tham gia nhiều chương trình phát triển giáo dục tại vùng sâu, vùng xa thông qua Tổ chức Hỗ trợ phát triển Giáo dục - Văn hóa - Y tế (HEDO). Ông nhiều lần nhấn mạnh việc đầu tư trường lớp, sách vở và điều kiện học tập cho học sinh miền núi là giải pháp quan trọng để phát triển giáo dục và giảm nghèo bền vững.

Với những đóng góp cho khoa học và giáo dục, Giáo sư, Viện sĩ, Nhà giáo Nhân dân Phạm Minh Hạc được trao tặng Huân chương Độc lập hạng Nhất, Huân chương Lao động hạng Nhất, Huy chương Kháng chiến hạng Nhì cùng nhiều giải thưởng, bằng khen của các cơ quan, tổ chức trong và ngoài nước. Năm 2024, ông được tôn vinh là trí thức khoa học và công nghệ tiêu biểu.