Việc Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 1189/QĐ-TTg về Kế hoạch triển khai xây dựng hệ giá trị quốc gia, hệ giá trị văn hóa, hệ giá trị gia đình và chuẩn mực con người Việt Nam trong thời kỳ mới được xem là bước đi quan trọng nhằm hiện thực hóa các quan điểm của Đảng về phát triển văn hóa và con người Việt Nam.

Không chỉ dừng lại ở việc xác định các giá trị cốt lõi, Quyết định hướng đến mục tiêu đưa những giá trị ấy thấm sâu vào mọi lĩnh vực của đời sống, trở thành chuẩn mực ứng xử và động lực phát triển đất nước.

Xung quanh những điểm mới của Quyết định cũng như giải pháp để các hệ giá trị thực sự đi vào cuộc sống, phóng viên đã có cuộc trao đổi với Phó Giáo sư, Tiến sỹ Bùi Hoài Sơn - Ủy viên chuyên trách Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội.

- Thưa ông, điểm mới quan trọng nhất của Quyết định số 1189/QĐ-TTg so với các chủ trương trước đây về xây dựng hệ giá trị là gì?

Phó Giáo sư, Tiến sỹ Bùi Hoài Sơn: Theo tôi, điểm mới quan trọng nhất của Quyết định số 1189/QĐ-TTg là sự chuyển dịch rất rõ từ việc xác định, tuyên truyền các giá trị sang tổ chức vận hành và thực hành các giá trị một cách đồng bộ trong toàn xã hội.

Trước đây, chúng ta đã nhiều lần khẳng định yêu cầu xây dựng hệ giá trị quốc gia, hệ giá trị văn hóa, hệ giá trị gia đình và chuẩn mực con người Việt Nam. Tuy nhiên, các nội dung này chủ yếu mang tính định hướng, chưa hình thành được một cơ chế triển khai thống nhất và liên thông từ Trung ương đến cơ sở.

Điểm đáng chú ý của Quyết định lần này là không chỉ xác định rõ nội hàm của từng hệ giá trị mà còn làm rõ mối quan hệ hữu cơ giữa bốn hệ giá trị. Hệ giá trị quốc gia định hướng mục tiêu và khát vọng phát triển; hệ giá trị văn hóa tạo môi trường để các giá trị được tiếp nhận, thực hành và lan tỏa; hệ giá trị gia đình là nền tảng đầu tiên hình thành nhân cách; còn chuẩn mực con người Việt Nam vừa là chủ thể thực hành, vừa là mục tiêu của sự phát triển.

Đặc biệt, Kế hoạch yêu cầu cụ thể hóa các giá trị thành chuẩn mực, quy tắc ứng xử phù hợp với từng lĩnh vực, ngành nghề và nhóm đối tượng; đồng thời lồng ghép các tiêu chí giá trị vào quá trình xây dựng chính sách phát triển kinh tế-xã hội cũng như đánh giá tác động của chính sách đối với văn hóa và con người.

Có thể nói, điểm mới không chỉ nằm ở việc chúng ta có một "bảng giá trị" đầy đủ hơn mà quan trọng hơn là đã từng bước hình thành một hệ thống quản trị giá trị quốc gia.

Các giá trị sẽ không còn chỉ hiện diện trên khẩu hiệu, panô hay trong văn bản mà phải được thể hiện trong pháp luật, chính sách, hoạt động công vụ, giáo dục, sản xuất kinh doanh, đời sống gia đình và cách ứng xử hằng ngày của mỗi người dân.

- Theo ông, cần làm gì để các hệ giá trị quốc gia, văn hóa, gia đình và chuẩn mực con người Việt Nam không chỉ dừng ở khẩu hiệu mà thực sự đi vào đời sống?

Phó Giáo sư, Tiến sỹ Bùi Hoài Sơn: Theo tôi, điều quan trọng nhất là phải chuyển mỗi giá trị thành những hành vi cụ thể có thể nhận biết, thực hiện và đánh giá được.

Chẳng hạn, "trách nhiệm" phải được thể hiện bằng việc cán bộ giải quyết công việc đúng thời hạn, doanh nghiệp bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, người dân nghiêm túc tuân thủ pháp luật. "Trung thực" phải hiện diện trong thi cử, nghiên cứu khoa học, kinh doanh và cả việc chia sẻ thông tin trên mạng xã hội. "Nghĩa tình" phải được thể hiện qua cách con người ứng xử với gia đình, cộng đồng và những người yếu thế.

Bên cạnh đó, mỗi môi trường sống đều cần có cách hiện thực hóa các hệ giá trị phù hợp. Trong gia đình là yêu thương, bình đẳng, tôn trọng, chia sẻ và trách nhiệm. Trong nhà trường, giá trị cần được giáo dục thông qua trải nghiệm, hoạt động tập thể và văn hóa ứng xử chứ không chỉ bằng bài giảng. Trong cơ quan, đơn vị, các giá trị phải trở thành tiêu chuẩn của đạo đức công vụ, văn hóa tổ chức và chất lượng phục vụ nhân dân. Đối với doanh nghiệp, đó là liêm chính, trách nhiệm xã hội, văn hóa kinh doanh và phát triển bền vững.

Quyết định 1189 cũng yêu cầu cụ thể hóa các hệ giá trị thành chuẩn mực, quy tắc ứng xử theo từng lĩnh vực; đồng thời xây dựng, thí điểm và nhân rộng những mô hình thực hành hiệu quả.

Một yếu tố đặc biệt quan trọng là vai trò nêu gương. Giá trị sẽ khó có sức thuyết phục nếu người tuyên truyền về trách nhiệm lại thiếu trách nhiệm, nói về kỷ cương nhưng không tôn trọng kỷ cương, nói về trung thực nhưng hành xử thiếu minh bạch. Vì vậy, cán bộ, đảng viên, người đứng đầu, nhà giáo, văn nghệ sĩ, người có uy tín và những người có ảnh hưởng trong xã hội phải là những chủ thể thực hành giá trị một cách thuyết phục nhất.

Tôi cho rằng cần quán triệt một nguyên tắc rất quan trọng: giá trị chỉ thực sự sống khi trở thành hành vi; hành vi được lặp lại sẽ trở thành thói quen; thói quen được cộng đồng thừa nhận sẽ trở thành chuẩn mực xã hội. Vì vậy, việc triển khai phải được thực hiện thường xuyên, bền bỉ, gắn với quyền lợi, trách nhiệm, cơ chế khuyến khích và sự điều chỉnh của xã hội, thay vì chỉ dừng ở những đợt vận động hay phong trào ngắn hạn.

- Kế hoạch cũng yêu cầu lượng hóa và đánh giá việc thực hiện các hệ giá trị. Theo ông, đâu là tiêu chí quan trọng nhất để đo hiệu quả của quá trình này?

Phó Giáo sư, Tiến sỹ Bùi Hoài Sơn: Theo tôi, tiêu chí quan trọng nhất chính là mức độ chuyển biến trong hành vi của con người và chất lượng các mối quan hệ xã hội.

Chúng ta không nên đánh giá thành công chủ yếu bằng số lượng hội nghị, khẩu hiệu, tài liệu tuyên truyền hay số mô hình được đăng ký mà cần xem những hoạt động đó có thực sự làm cho con người ứng xử tốt đẹp hơn, gia đình hạnh phúc hơn, cơ quan trách nhiệm hơn và xã hội an toàn, nhân văn hơn hay không.

Từ tiêu chí trung tâm đó có thể xây dựng nhiều nhóm chỉ báo cụ thể như mức độ tuân thủ pháp luật; sự hài lòng và niềm tin của người dân; chất lượng ứng xử trong cơ quan công quyền; mức độ trung thực trong giáo dục, kinh doanh và truyền thông; tỷ lệ bạo lực gia đình, bạo lực học đường; tinh thần tương trợ cộng đồng; ý thức bảo vệ môi trường; mức độ văn minh trên không gian mạng hay khả năng sáng tạo và cống hiến của người dân.

Mỗi ngành, mỗi địa phương và từng nhóm xã hội có thể xây dựng hệ thống chỉ báo phù hợp với đặc thù của mình nhưng vẫn cần đặt trong một bộ tiêu chí khung thống nhất để bảo đảm khả năng theo dõi, so sánh và đánh giá theo thời gian.

Việc đo lường cũng phải kết hợp giữa dữ liệu quản lý nhà nước với điều tra xã hội học, khảo sát độc lập và phản ánh của người dân. Quyết định 1189 đã đặt ra nhiệm vụ xây dựng bộ tiêu chí khung, cơ sở dữ liệu về các hệ giá trị, thu thập dữ liệu khảo sát xã hội học và phát triển bảng điều khiển theo dõi quá trình triển khai ở các bộ, ngành và địa phương. Đây là hướng đi rất cần thiết, nhưng dữ liệu phải được thu thập khoa học, khách quan, liên tục và công khai ở mức độ phù hợp.

Quan trọng hơn cả, điều cần đo không phải chỉ là người dân biết bao nhiêu giá trị, mà là họ tin vào những giá trị ấy đến đâu, thực hành như thế nào và các thiết chế xã hội có thực sự tạo điều kiện để họ sống theo những giá trị tốt đẹp hay không. Đó mới là thước đo thực chất của thành công.

- Trong bối cảnh chuyển đổi số và mạng xã hội phát triển mạnh mẽ, theo ông cần ưu tiên giải pháp nào để lan tỏa các hệ giá trị, đặc biệt đối với thế hệ trẻ?

Phó Giáo sư, Tiến sĩ Bùi Hoài Sơn: Theo tôi, ưu tiên hàng đầu là xây dựng một hệ sinh thái nội dung số tích cực, hấp dẫn và giàu tính trải nghiệm, trong đó người trẻ không chỉ là đối tượng tiếp nhận mà còn là chủ thể sáng tạo, diễn giải và lan tỏa các giá trị bằng chính ngôn ngữ của thế hệ mình.

Chúng ta không thể truyền tải các hệ giá trị đến giới trẻ chỉ bằng những bài giảng dài hay những khẩu hiệu chung chung. Những giá trị như yêu nước, tự cường, trách nhiệm, nghĩa tình hay sáng tạo cần được kể bằng những câu chuyện đời thường, những nhân vật có thật, các tác phẩm âm nhạc, điện ảnh, hoạt hình, trò chơi điện tử, podcast hay video ngắn phù hợp với từng nền tảng số. Khi một giá trị được truyền tải bằng một câu chuyện chân thực, một hình tượng nghệ thuật đẹp hay một trải nghiệm giàu cảm xúc, sức lan tỏa sẽ lớn hơn rất nhiều so với những lời giáo huấn khô cứng.

Quyết định 1189 cũng đặt ra yêu cầu ứng dụng trí tuệ nhân tạo, thực tế ảo, số hóa tư liệu, câu chuyện, hình ảnh và hiện vật tiêu biểu để phục vụ giáo dục, trải nghiệm và nâng cao khả năng tiếp cận các hệ giá trị. Tuy nhiên, công nghệ chỉ là phương tiện. Điều quyết định vẫn là chất lượng nội dung, tính chân thực, sức hấp dẫn và khả năng khơi dậy niềm tự hào cũng như khát vọng cống hiến của người trẻ.

Song song với việc tạo ra nội dung tích cực, cần nâng cao năng lực số và khả năng tự bảo vệ của thanh thiếu niên trước thông tin sai lệch, nội dung độc hại và các trào lưu lệch chuẩn. Gia đình, nhà trường, cơ quan báo chí, doanh nghiệp công nghệ và các nền tảng xuyên biên giới cần cùng chia sẻ trách nhiệm xây dựng môi trường số lành mạnh. Đồng thời, cần phát hiện, hỗ trợ các nhà sáng tạo nội dung trẻ có uy tín để họ kể câu chuyện Việt Nam bằng tư duy hiện đại và ngôn ngữ toàn cầu.

Theo tôi, thông điệp quan trọng nhất là đừng chỉ nói với người trẻ về các hệ giá trị, hãy tạo điều kiện để họ được trải nghiệm, sáng tạo và chứng minh những giá trị ấy bằng chính hành động của mình. Khi người trẻ cảm thấy mình là chủ thể kiến tạo tương lai đất nước, các hệ giá trị quốc gia, văn hóa và gia đình sẽ không còn là những khái niệm xa xôi mà trở thành động lực nội sinh cho sự trưởng thành, cống hiến và phát triển của mỗi cá nhân cũng như của cả dân tộc.

- Trân trọng cảm ơn Phó Giáo sư, Tiến sỹ Bùi Hoài Sơn!