Tính đến thời điểm hiện tại, Việt Nam có 8 danh nhân được UNESCO công nhận là Danh nhân văn hóa Thế giới. Đó là Nguyễn Trãi nhân dịp 600 năm ngày sinh (năm 1980); Chủ tịch Hồ Chí Minh dịp 100 năm ngày sinh (năm 1990); 250 năm ngày sinh thi hào Nguyễn Du (năm 2015); 650 năm ngày mất Nhà giáo Chu Văn An (năm 2019); 200 năm ngày sinh của nhà thơ Nguyễn Đình Chiểu (năm 2021); 250 năm ngày sinh, 200 năm ngày mất của nữ sĩ Hồ Xuân Hương (năm 2021); 300 năm ngày sinh của Danh y Hải thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác (năm 2023); 300 năm ngày sinh của nhà bác học Lê Quý Đôn (năm 2025).

Trong đó, nhà thơ, nhà quân sự lỗi lạc Nguyễn Trãi là người Việt Nam đầu tiên được UNESCO công nhận. Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch cũng đã tổ chức kỷ niệm 514 năm, 520 năm, 525 năm ngày mất của ông, đồng thời phát hành bộ tem vào kỷ niệm 600 năm ngày sinh của Nguyễn Trãi.

Nguyễn Trãi (1380-1442), hiệu Ức Trai, là nhân vật kiệt xuất, 1 trong 14 vị anh hùng tiêu biểu của dân tộc Việt Nam. Ông sinh ra tại Thăng Long, trong một gia đình có truyền thống hiếu học và yêu nước. Cha ông là Nguyễn Phi Khanh - một nho sĩ uyên bác, quê gốc ở Chi Ngại (thuộc Chí Linh, Hải Dương, nay là Hải Phòng), sau chuyển về Nhị Khê (Thường Tín, Hà Nội). Mẹ ông là Trần Thị Thái - con gái của Trần Nguyên Đán - vị đại thần nổi tiếng triều Trần.

Từ nhỏ, Nguyễn Trãi đã được nuôi dạy trong môi trường học vấn nghiêm túc, sớm bộc lộ tư chất thông minh, chí hướng lớn và lòng yêu nước sâu sắc.

Năm 1400, ông thi đỗ Thái học sinh và nhanh chóng tham gia triều chính, giữ chức Ngự sử đài chánh trưởng dưới thời nhà Hồ. Tuy nhiên, khi nhà Minh xâm lược và đặt ách đô hộ lên nước ta từ năm 1407, Nguyễn Trãi đã sớm nuôi chí cứu nước. Ông tìm đến nghĩa quân Lam Sơn, dâng “Bình Ngô sách” và trở thành mưu sĩ quan trọng của Lê Lợi.

Với tài năng chiến lược và tư duy chính trị sắc bén, Nguyễn Trãi đã góp phần quyết định vào thắng lợi của cuộc khởi nghĩa Lam Sơn (1418-1427), được xem như “linh hồn” của cuộc kháng chiến chống quân Minh.

Sau khi đất nước giành lại độc lập, Nguyễn Trãi thay mặt Lê Lợi soạn thảo “Bình Ngô đại cáo” - áng văn chính luận bất hủ, được mệnh danh là “thiên cổ hùng văn”. Tác phẩm không chỉ tuyên bố nền độc lập của Đại Việt mà còn thể hiện sâu sắc tư tưởng nhân nghĩa, lấy dân làm gốc. Trong thời bình, Nguyễn Trãi tiếp tục đóng góp cho triều Lê trên nhiều lĩnh vực chính trị, văn hóa và xã hội. 

Không chỉ là nhà chính trị và quân sự lỗi lạc, Nguyễn Trãi còn là một nhà văn hóa, nhà tư tưởng lớn. Tư tưởng của ông là sự kết tinh của các giá trị văn hóa truyền thống, kết hợp hài hòa giữa Nho giáo, Phật giáo và Đạo giáo, trong đó tinh thần nhân nghĩa, yêu nước và thương dân luôn giữ vai trò trung tâm.

Về văn học, ông để lại di sản vô cùng phong phú, trải rộng trên nhiều lĩnh vực như chính luận, thơ ca, lịch sử, địa lý... Ông được xem là bậc thầy của văn chính luận Việt Nam với những tác phẩm tiêu biểu như “Quân trung từ mệnh tập”, “Bình Ngô đại cáo”.

Bên cạnh đó, ông còn để lại nhiều tác phẩm giá trị khác như “Ức Trai thi tập” (thơ chữ Hán), “Quốc âm thi tập” (thơ chữ Nôm - một trong những nền tảng sớm nhất của văn học Nôm), “Dư địa chí” (tác phẩm địa lý cổ quan trọng)... Đáng nói, các sáng tác của ông không chỉ có giá trị nghệ thuật mà còn thể hiện chiều sâu trí tuệ và tấm lòng vì dân tộc, luôn lấy dân làm gốc.

Với những đóng góp to lớn trên nhiều phương diện, Nguyễn Trãi được tôn vinh là Anh hùng dân tộc và là một danh nhân văn hóa kiệt xuất.

Nhằm tri ân những đóng góp to lớn của danh nhân Nguyễn Trãi, hiện nay trên cả nước có nhiều con đường, trường học mang tên ông. Nổi bật là Trường THPT Chuyên Nguyễn Trãi (Hải Phòng) nhằm truyền cảm hứng hiếu học cho thế hệ trẻ.

Ngoài ra, tại một số tỉnh, thành còn xây dựng đền thờ Nguyễn Trãi. Tiêu biểu phải kể đến đền thờ ở Côn Sơn, thuộc Chí Linh, tỉnh Hải Dương cũ, nay là TP. Hải Phòng. Đây không chỉ là một danh thắng nổi tiếng mà còn là nơi hội tụ nhiều giá trị đặc sắc về lịch sử, văn hóa và tôn giáo.

Trong quần thể di tích này, đền thờ Nguyễn Trãi được khánh thành vào tháng 9/2002. Ngôi đền tọa lạc dưới chân núi Ngũ Nhạc, liền kề núi Kỳ Lân, mang đậm kiến trúc truyền thống và nằm trong không gian cảnh quan hài hòa, thanh tịnh.

Bài viết có tham khảo thông tin tại:

Điểm lại 7 Danh nhân của Việt Nam được UNESCO vinh danh - Trang Thông tin Đối ngoại

Đền thờ Nguyễn Trãi uy nghiêm nơi danh thắng Côn Sơn - Cục Du lịch Quốc gia Việt Nam

Nguyễn Trãi - anh hùng dân tộc, danh nhân văn hóa (1380 - 1442) - Bảo tàng Lịch sử Quốc gia